Chuyên gia giáo dục: Học để thích nghi, tự chủ và dẫn dắt thay vì chỉ tìm việc

Trong kỷ nguyên mới, học để thích nghi và dẫn dắt thay vì chỉ tìm việc

TS. Bùi Phương Việt Anh cho rằng, giáo dục cần giúp người học trở thành những cá nhân tự chủ. (Ảnh NVCC)

Đó là chia sẻ của TS. Bùi Phương Việt Anh, Viện trưởng Viện Quản trị Chiến lược và nhân lực quốc tế (Viện SHRM), Tổng giám đốc EAS Việt Nam với Báo Thế giới và Việt Nam liên quan việc học gì trong thời đại số.

Học để lấy bằng đang dần lỗi thời

Khi tự động hóa và AI thay thế nhiều công việc, theo ông, mục tiêu cốt lõi của việc học trong tương lai sẽ là gì?

Chúng tôi đã nghiên cứu và cảnh báo hệ thống giáo dục nước nhà về một thực tế: sự khủng hoảng “triết lý giáo dục” đang khiến cả người học và người dạy trở nên mông lung trước những yêu cầu cốt lõi của mục tiêu học tập.

Thêm vào đó, việc AI “xâm chiếm” diễn đàn giáo dục đang khiến hoạt động dạy và học ngày càng phức tạp, khó định hướng hơn.

Điều này khiến việc học để lấy bằng trở nên lỗi thời, trong khi học để nâng cao năng lực và kiến tạo khả năng thích ứng trở thành yêu cầu cấp bách. Quá trình này cần được thực hiện theo các bước:

Đầu tiên, việc học phải hướng đến kiến tạo năng lực tư duy quản trị. Những kỹ năng như tư duy phản biện, giải quyết vấn đề phức hợp, ra quyết định trong điều kiện thiếu thông tin và biến động liên tục sẽ trở thành “lõi năng lực” của con người - những yếu tố AI có thể hỗ trợ nhưng khó thay thế hoàn toàn. Người học không chỉ biết “cái gì đúng” mà còn phải hiểu “tại sao đúng” và “khi nào cần thay đổi”.

Thứ hai, mục tiêu học tập cần được thiết lập để người học có khả năng học suốt đời. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, kiến thức có thể lỗi thời chỉ sau vài năm, thậm chí vài tháng, người lao động cần học cách “học lại” và “nâng cấp” liên tục. Học là một quá trình xuyên suốt sự nghiệp, trong đó việc học tại cơ sở giáo dục chỉ là “lần cài đặt đầu tiên”, sau đó là các lần “nâng cấp phiên bản” liên tục để đáp ứng yêu cầu của cuộc sống và công việc.

Thứ ba, việc học cần nhấn mạnh năng lực làm việc cùng AI thay vì cạnh tranh với AI. Điều này bao gồm hiểu cách AI hoạt động, biết đặt câu hỏi đúng, khai thác dữ liệu và sử dụng công nghệ như một người bạn đồng hành nhằm nâng cao năng suất và chất lượng công việc, thay vì sợ hãi hay đối phó với AI.

Thứ tư, cần khai thác và làm nổi bật các điểm mạnh của con người, bởi những giá trị mang tính con người sẽ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Trí tuệ cảm xúc (EQ), đạo đức, khả năng lãnh đạo, giao tiếp đa văn hóa và sáng tạo sẽ là lợi thế cạnh tranh bền vững. Đây là những yếu tố giúp con người tạo ra ý nghĩa, xây dựng niềm tin, dẫn dắt tổ chức hoặc đơn giản là trở nên tự chủ hơn, những điều mà máy móc khó thay thế.

Cuối cùng, mục tiêu học tập trong tương lai không chỉ là “có việc làm”, mà là tạo ra giá trị và thích nghi trong một thế giới biến động. Giáo dục cần giúp người học trở thành những cá nhân tự chủ, có năng lực kiến tạo công việc mới, thay vì chỉ tìm kiếm công việc có sẵn.

Trong kỷ nguyên AI, việc học không còn là để “biết nhiều hơn máy”, mà là để trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình, linh hoạt hơn, sáng tạo hơn và có khả năng dẫn dắt công nghệ phục vụ con người.

Học để thích nghi và dẫn dắt thay vì chỉ tìm việc

Học sinh Trường THCS Kim Giang (Phường Khương Đình, Hà Nội) tại English Festival 2026. (Nguồn: FB Trường THCS Kim Giang)

Vậy theo ông, những kỹ năng nào được xem là “khó bị thay thế nhất” và người học nên bắt đầu rèn luyện từ đâu?

Như đã đề cập, những kỹ năng khó bị thay thế nhất là những kỹ năng “làm cho con người trở nên con người hơn”, tức là các năng lực gắn với tư duy, cảm xúc, giá trị và khả năng tạo ra cái mới trong bối cảnh phức tạp, như tư duy phản biện và giải quyết vấn đề phức hợp. AI rất giỏi xử lý dữ liệu có sẵn, nhưng con người vẫn vượt trội trong việc đặt câu hỏi đúng, nhận diện vấn đề trong bối cảnh mơ hồ và đưa ra quyết định khi thiếu thông tin.

Bên cạnh đó, sáng tạo và đổi mới là những kỹ năng tiếp theo cần được phát triển. Máy có thể “tái tổ hợp” dữ liệu nhưng việc tạo ra ý tưởng đột phá, kết nối các lĩnh vực khác nhau và hình thành tầm nhìn mới vẫn là lợi thế của con người.

Theo quan điểm cá nhân tôi, trí tuệ cảm xúc (EQ), kỹ năng giao tiếp, lãnh đạo bản thân và khả năng thích ứng với thực tế vẫn là những năng lực cần được giáo dục hoặc tự học để nâng cao, bởi chúng khó có thể được AI làm tốt hơn. Khả năng thấu hiểu, đồng cảm, xây dựng niềm tin và dẫn dắt người khác, đặc biệt trong quản trị nhân sự và lãnh đạo gần như không thể thay thế. Cần học và dạy một cách thực chất để có được khả năng tự chủ trong hành động, từ thuyết trình đến ứng dụng AI, nhằm nâng cao hiệu suất công việc.

Liệu hệ thống giáo dục hiện nay có đang đi chậm hơn so với tốc độ biến đổi của thị trường lao động? Nếu có, cần thay đổi điều gì trước tiên, theo ông?

Theo tôi, hiện tại hệ thống giáo dục không chỉ đi chậm mà còn đang đi lệch hướng so với yêu cầu của thị trường lao động. Không phải vì thiếu nỗ lực, mà vì cách thiết kế vẫn nặng về truyền đạt kiến thức đơn lẻ, ổn định, trong khi thị trường đòi hỏi năng lực chuyên môn và khả năng thay đổi liên tục.

Doanh nghiệp cần những người có thể làm việc ngay, thích ứng nhanh và giải quyết vấn đề thực tế; trong khi nhiều chương trình đào tạo vẫn thiên về lý thuyết, thi cử và chuẩn đầu ra cứng. Tôi cho rằng, đây vẫn là câu chuyện cần nhìn nhận giáo dục là thật sự quan trọng, chứ không chỉ là công cụ hỗ trợ cho mục tiêu phát triển.

Thay đổi cần làm trước tiên là chuyển trọng tâm từ “dạy cái gì” sang “học để làm được gì”. Điều này đòi hỏi việc thiết kế chương trình theo năng lực phải thực chất, từ khâu thiết kế đến triển khai giảng dạy, gắn chặt với bối cảnh công việc thực tế.

Điều đó kéo theo ba việc cần làm ngay: Một là, đồng thiết kế chương trình với doanh nghiệp, đưa dự án và bài toán thực vào lớp học. Hai là, đổi cách đánh giá, từ kiểm tra ghi nhớ sang đánh giá năng lực thông qua sản phẩm và dự án. Ba là tăng tính linh hoạt trong trách nhiệm của giảng viên và người học, cập nhật nội dung nhanh, học theo mô-đun, học suốt đời và học cùng công nghệ.

Khi giáo dục trở thành một hệ sinh thái mở, liên tục cập nhật và gắn với thực tiễn, khoảng cách với thị trường lao động sẽ được thu hẹp đáng kể. Cần nhớ rằng mọi chương trình đào tạo đều hướng tới mục tiêu cuối cùng là làm việc.

Vậy giáo dục hiện nay có đang dạy sáng tạo và tư duy phản biện một cách thực chất?

Một cách thẳng thắn, giáo dục hiện nay có đề cập đến sáng tạo và tư duy phản biện nhưng phần lớn vẫn chưa dạy một cách thực chất, thậm chí còn bị xem nhẹ, dù trên phương diện truyền thông luôn được nhắc đến.

Ở nhiều nơi, đây vẫn là khẩu hiệu hơn là năng lực được rèn luyện có hệ thống. Nguyên nhân nằm ở cách dạy và cách đánh giá: khi người học chủ yếu học để thi, trả lời theo đáp án chuẩn thì rất khó khuyến khích việc đặt câu hỏi, tranh luận hay thử nghiệm những cách làm khác biệt. Thậm chí, trong một số môi trường, việc “khác ý” còn bị xem là sai, vô tình kìm hãm tư duy phản biện. Một số cơ sở giáo dục còn chạy theo thành tích hơn là chú trọng năng lực thực chất của người học.

Muốn dạy thực chất, cần thay đổi từ gốc: chuyển lớp học từ nơi truyền đạt sang nơi khám phá và đối thoại. Người học cần được giao bài toán mở, không có một đáp án duy nhất; được làm dự án, giải quyết vấn đề thực tế và được phép sai để học.

Giảng viên đóng vai trò người dẫn dắt, đặt câu hỏi và phản biện, thay vì chỉ cung cấp câu trả lời. Đồng thời, cách đánh giá cần chuyển từ chấm điểm trí nhớ sang đánh giá quá trình tư duy, lập luận và khả năng sáng tạo thông qua sản phẩm và thuyết trình nhưng cũng cần tránh lạm dụng hình thức này.

Học sinh ngày càng tự tin, sáng tạo. (FB Trường THCS Kim Giang)

Thành công không còn là một nghề nghiệp ổn định

Trong một thế giới mà “nghề nghiệp ổn định” dần biến mất, người trẻ nên định nghĩa thành công như thế nào?

Theo tôi, cần định nghĩa lại thành công, đặc biệt là thành công trong nghề nghiệp. Không có cái gọi là ổn định trong một thế giới bất ổn, vì vậy “nghề nghiệp ổn định” không còn là chuẩn mực. Thành công cần được nhìn nhận theo hướng linh hoạt và cá nhân hóa hơn. Nó không chỉ gắn với một chức danh hay thời gian làm việc tại một tổ chức, mà là khả năng tạo ra giá trị bền vững và thích nghi liên tục trước thay đổi.

Trước hết, thành công là khả năng làm chủ năng lực bản thân, hiểu mình mạnh ở đâu, phù hợp với điều gì và có thể phát triển trong nhiều bối cảnh. Thay vì “giữ một công việc”, người trẻ nên xây dựng một danh mục năng lực đủ linh hoạt để chuyển đổi giữa các vai trò và ngành nghề.

Thứ hai, thành công là khả năng học hỏi và tái tạo chính mình. Người có giá trị là người có thể liên tục cập nhật, học kỹ năng mới và sẵn sàng “bắt đầu lại” khi cần.

Thứ ba, cần nhìn nhận thành công từ góc độ tạo ra tác động, thay vì chỉ là thu nhập hay vị trí. Một công việc có ý nghĩa, tạo giá trị cho tổ chức, cộng đồng hoặc xã hội sẽ mang lại sự bền vững lâu dài.

Cuối cùng, thành công còn là sự cân bằng và tự chủ, có khả năng lựa chọn con đường, kiểm soát thời gian, năng lượng, định hướng cuộc sống, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một hệ thống cố định.

Ông có lời khuyên cụ thể nào cho những người đang cảm thấy mất phương hướng khi không biết học gì để phù hợp với tương lai việc làm?

Trong một thế giới có quá nhiều lựa chọn, việc cảm thấy mất phương hướng không phải vì thiếu cơ hội, mà vì thiếu một nguyên tắc định hướng rõ ràng. Thay vì bắt đầu bằng việc chọn ngành hay nghề “đang hot”, cách tiếp cận hiệu quả hơn là xác định bạn muốn tạo ra giá trị gì cho xã hội hoặc doanh nghiệp. Thị trường lao động không trả tiền cho bằng cấp, mà trả tiền cho khả năng giải quyết vấn đề. Vì vậy, việc xác định bạn có thể giúp ai và giúp họ điều gì quan trọng hơn rất nhiều so với việc chọn tên một ngành học.

Đồng thời, không nên học lan man mà hãy chọn một trục năng lực cốt lõi để phát triển như kinh doanh, công nghệ hoặc quản trị con người, rồi mở rộng các kỹ năng bổ trợ từ đó. Quan trọng hơn, hãy học theo vị trí việc làm cụ thể, hình dung công việc bạn muốn làm và học ngược lại những kỹ năng cần thiết. Tuy nhiên, suy nghĩ thôi là chưa đủ, cần hành động sớm thông qua thực tập, làm dự án nhỏ hoặc công việc bán thời gian. Trải nghiệm thực tế vài tháng thường giá trị hơn nhiều năm chỉ suy nghĩ.

Trong quá trình đó, hãy ưu tiên phát triển các kỹ năng khó bị thay thế như tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, giao tiếp và khả năng học nhanh, đây là những năng lực giúp bạn đứng vững trong bối cảnh công nghệ và AI phát triển mạnh, đặc biệt là năng lực quản trị.

Cuối cùng, một hướng đi phù hợp thường nằm ở giao điểm của ba yếu tố: bạn làm được, bạn có hứng thú và thị trường có nhu cầu. Bạn không cần chọn đúng ngay từ đầu, chỉ cần chọn một hướng đủ tốt để bắt đầu và liên tục điều chỉnh khi hiểu rõ bản thân và thực tế hơn.

Thực tế, đam mê hiếm khi xuất hiện trước, nó thường đến sau khi bạn bắt đầu làm, trở nên giỏi hơn và nhìn thấy giá trị mình tạo ra, đồng thời cần có một hệ sinh thái hỗ trợ đủ tốt để thúc đẩy quá trình nâng cao năng lực của con người.

TS. Bùi Phương Việt Anh, Viện trưởng Viện Quản trị Chiến lược và nhân lực quốc tế (Viện SHRM), Tổng giám đốc EAS Việt Nam, chuyên gia về quản trị và lãnh đạo, Chủ tịch Hội đồng khảo thí Kỳ thi cấp chứng chỉ năng lực quản trị EAS IHHRM G23.0 toàn cầu.