Người gìn giữ một phần tuổi thơ Việt Nam

Cố PGS.TS, họa sĩ, đạo diễn, NSND Ngô Mạnh Lân. (Nguồn: TTXVN)

Từ Mèo con, Trê Cóc, Chuyện ông Gióng đến Con sáo biết nói…, các tác phẩm của ông không ồn ào giáo điều nhưng luôn gieo vào trẻ em cảm thức về lòng nhân hậu, sự dũng cảm, tình yêu quê hương và niềm tin vào điều thiện. Đó là một cách giáo dục mềm mại, có sự hồn nhiên, nghịch ngợm, có tiếng cười, có những bài học nhẹ nhàng được kể bằng hình ảnh, âm nhạc và cảm xúc.

Một thế hệ lớn lên cùng hoạt hình Việt Nam hẳn vẫn nhớ cảm giác ngồi trước màn hình đen trắng, chăm chú theo dõi chú mèo nhỏ, con sáo hay cậu bé làng Gióng. Khi ấy, hoạt hình không đơn thuần là giải trí mà còn là một phần ký ức gia đình, ký ức tập thể của thời bao cấp khó khăn nhưng giàu mơ mộng.

Ngày nay nhìn lại, người ta càng thấy giá trị của những tác phẩm ấy nằm ở bản sắc văn hóa rất Việt Nam. Trong phim của Ngô Mạnh Lân có hàng rào dâm bụt, mái nhà tranh, tiếng sáo đồng quê, có truyền thuyết dân gian và cả vẻ đẹp của làng quê Bắc Bộ. Ông đưa chất liệu dân tộc vào hoạt hình không phải bằng khẩu hiệu mà bằng sự tự nhiên của một người yêu sâu sắc văn hóa Việt.

Đặc biệt, nhân vật Dế Mèn phiêu lưu ký do ông minh họa từ năm 1959 vẫn in sâu trong trí nhớ của nhiều người đọc, trở thành diện mạo quen thuộc của tuổi thơ Việt Nam suốt nhiều thập niên. Một nhân vật văn học, qua nét vẽ của ông, đã có đời sống riêng trong tâm trí độc giả.

Điều đáng quý ở Ngô Mạnh Lân còn là hành trình nghệ thuật gắn liền với lịch sử đất nước. Ông thuộc thế hệ nghệ sĩ trưởng thành từ kháng chiến, từng học ở chiến khu Việt Bắc dưới sự dìu dắt của họa sĩ Tô Ngọc Vân, tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ rồi sau đó sang Liên Xô học đạo diễn hoạt hình. Thế hệ ấy bước vào nghệ thuật không phải để tìm kiếm hào quang cá nhân, mà mang theo lý tưởng phụng sự đất nước bằng văn hóa.

Bởi vậy, xem lại các tác phẩm của ông, người ta luôn thấy sự tử tế hiện diện trong từng khung hình. Một sự tử tế không lên gân mà âm thầm như chính tính cách của ông ngoài đời luôn chân thành, hiền hậu và tận tụy với nghề nghiệp.

Trong nhiều năm, hoạt hình Việt Nam từng bị lép vế trước làn sóng phim ngoại nhập. Không ít người nghĩ rằng hoạt hình nội địa chỉ là một miền ký ức cũ kỹ. Nhưng sự trở lại của những giá trị như giải Dế Mèn hôm nay cho thấy xã hội đang bắt đầu nhìn lại vai trò của nghệ thuật dành cho thiếu nhi một cách nghiêm túc hơn.

NSND Ngô Mạnh Lân thuộc lớp nghệ sĩ dành cả đời cho phim hoạt hình, cho minh họa sách thiếu nhi, cho việc đào tạo thế hệ trẻ và nghiên cứu nghệ thuật. Ông kiên trì vun trồng một cánh đồng nghệ thuật tưởng nhỏ bé nhưng lại âm thầm tạo nên nền móng tâm hồn cho xã hội.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa đánh giá, sự vinh danh không chỉ là một giải thưởng xứng đáng dành cho cá nhân cố nghệ sĩ. Đó còn là sự tri ân đối với một thế hệ nghệ sĩ đã dùng nghệ thuật để giữ gìn sự trong trẻo cho tuổi thơ Việt Nam qua những biến động của thời đại.

Tác phẩm "Dế mèn phiêu lưu ký" của nhà văn Tô Hoài được minh họa sinh động bởi họa sĩ Ngô Mạnh Lân. (Nguồn: NXB)

Trong hơn nửa thế kỷ cống hiến cho nghệ thuật, ông đã để lại một gia tài đồ sộ với 22 bộ phim hoạt hình (17 đạo diễn, 5 họa sĩ) cùng hàng loạt tranh minh họa, ký họa và công trình nghiên cứu về điện ảnh hoạt hình.

Những tác phẩm này không chỉ trở thành ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ mà còn mang về cho ông nhiều giải thưởng lớn trong nước và quốc tế, trong đó có giải Bồ nông Bạc tại Liên hoan phim hoạt hình quốc tế ở Romania hay Bồ câu Vàng tại Liên hoan phim Leipzig.

Từng được trao các giải Bông sen Vàng, Bông sen Bạc và Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật, nhưng phần thưởng lớn nhất mà ông để lại không nằm ở những danh hiệu, mà ở việc ông đã góp phần tạo nên một nền hoạt hình mang bản sắc Việt Nam, nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ bằng sự tử tế, lòng nhân hậu và vẻ đẹp văn hóa dân tộc suốt nhiều thập niên.