Quyền tiếp cận công lý cho phụ nữ và trẻ em gái

Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Thị Hà phát biểu tại Khóa họp lần thứ 70 của Ủy ban Địa vị phụ nữ Liên hợp quốc (CSW), tháng 3/2026. (Ảnh: Anh Phạm)

Đối với phụ nữ và trẻ em gái, việc bảo đảm quyền này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì họ thường gặp những rào cản nhất định về thể chế, xã hội và văn hóa, đòi hỏi các cơ chế bảo vệ phù hợp để có thể tiếp cận công lý một cách bình đẳng, an toàn và hiệu quả.

Pháp luật về quyền tiếp cận công lý cho phụ nữ và trẻ em gái

Quyền tiếp cận công lý đối với phụ nữ và trẻ em gái là quyền của phụ nữ và trẻ em gái được tiếp cận, tham gia và sử dụng một cách bình đẳng, an toàn, phù hợp và hiệu quả các cơ chế, thiết chế và thủ tục pháp lý nhằm yêu cầu công nhận, bảo vệ và khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm phạm hoặc có nguy cơ bị xâm phạm; đồng thời được bảo đảm các điều kiện cần thiết để quá trình đó diễn ra không phân biệt đối xử, có nhạy cảm giới, thân thiện với trẻ em và dẫn tới biện pháp bảo vệ, hỗ trợ hoặc khắc phục hữu hiệu.

More from WVR
Quyền được nghỉ ngơi của phụ nữ

Khung pháp luật hiện hành của Việt Nam về bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho phụ nữ và trẻ em gái đã hình thành với mức độ thể chế hóa tương đối rõ. Hiến pháp năm 2013 đã đồng thời ghi nhận nguyên tắc bình đẳng, không phân biệt đối xử (Điều 16), quyền bình đẳng giới và bảo vệ trẻ em (Điều 26, Điều 37), thể hiện quyền tiếp cận công lý là quyền hiến định chung cho mọi người, trong đó có phụ nữ và trẻ em gái.

Luật Bình đẳng giới năm 2006 là đạo luật định hướng, thừa nhận biện pháp thúc đẩy bình đẳng giới và yêu cầu lồng ghép vấn đề bình đẳng giới trong xây dựng và thực thi pháp luật. Luật Trẻ em năm 2016 và các văn bản hướng dẫn đã mở rộng cách tiếp cận từ bảo vệ trong tố tụng sang bảo vệ trong toàn bộ quá trình phát hiện, hỗ trợ và can thiệp, bao gồm trợ giúp pháp lý (TGPL), tư vấn, trị liệu tâm lý và các dịch vụ bảo vệ trẻ em khác đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt hoặc bị xâm hại.

Đối với cơ chế thực thi trực tiếp, Luật TGPL năm 2017 xác định trẻ em là nhóm đương nhiên được TGPL; luật cũng thiết kế cơ chế thụ lý ngay trong trường hợp khẩn cấp và buộc Cơ quan tiến hành tố tụng phải thông báo cho Trung tâm TGPL khi người bị hại hoặc người bị buộc tội thuộc diện được trợ giúp có yêu cầu.

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021, 2025) đã có những bước tiến trong việc bảo đảm quyền bào chữa, quyền được thông báo, giải thích quyền, quyền khiếu nại cho người dưới 18 tuổi trong tố tụng. Đặc biệt là Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 đã thiết lập một hệ thống tư pháp thân thiện với các nguyên tắc được xây dựng nhằm bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên, ưu tiên giáo dục phục hồi, chỉ áp dụng tước tự do như biện pháp sau cùng, tôn trọng danh dự, nhân phẩm, đời sống riêng tư và tăng cường sự tham gia của người chưa thành niên.

Tuy nhiên, trong quá trình tổ chức thực hiện, việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý chịu tác động của nhiều yếu tố, bao gồm cơ chế phối hợp giữa các cơ quan liên quan, năng lực chuyên môn của đội ngũ thực thi, cũng như điều kiện triển khai tại địa phương. Do đó, việc tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật và tăng cường hiệu quả tổ chức thực hiện là cần thiết, nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền tiếp cận công lý trong thực tiễn.

Khung pháp luật hiện hành của Việt Nam về bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho phụ nữ và trẻ em gái đã hình thành với mức độ thể chế hóa tương đối rõ. (Nguồn: Vietnamnet)

Những kết quả thực thi trong thực tiễn

Quyền tiếp cận công lý cho phụ nữ và trẻ em gái ở Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trên cả ba phương diện: (i) mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý; (ii) tăng cường cơ chế bảo vệ nạn nhân bạo lực trên cơ sở giới; (iii) cải thiện nhận thức xã hội về bình đẳng giới, quyền con người và quyền trẻ em^[1]. Cụ thể:

Mở rộng diện bảo đảm TGPL cho nhóm dễ bị tổn thương. Trong giai đoạn từ 2018 đến hết năm 2024 có hơn 27.000 lượt trẻ em được TGPL, trong đó khoảng 15.000 vụ việc được TGPL bằng hình thức tham gia tố tụng^[2]. Một số địa phương thực hiện số lượng lớn vụ việc TGPL cho nạn nhân bạo lực gia đình (BLGĐ) và trẻ em như Hà Nội (703 vụ), TP. Hồ Chí Minh (549 vụ)^[3]. Những số liệu này cho thấy, mạng lưới TGPL không chỉ được mở rộng về mặt hình thức, mà trên thực tế đã bắt đầu bao phủ được nhóm phụ nữ và trẻ em gái là nạn nhân của bạo lực hoặc xâm hại.

Cơ chế bảo vệ nạn nhân BLGĐ có bước dịch chuyển về cách tiếp cận "lấy nạn nhân làm trung tâm". Luật Phòng, chống BLGĐ năm 2022 đã thiết kế lại chuỗi can thiệp với quỹ đạo ưu tiên an toàn và nhu cầu của người bị bạo lực như: bổ sung hình thức tiếp nhận tố giác linh hoạt (gọi điện, nhắn tin, trực tiếp báo tin)^[4]; quy định biện pháp bảo vệ khẩn cấp như buộc chấm dứt hành vi bạo lực, cấm tiếp xúc, bố trí nơi tạm lánh, hỗ trợ nhu cầu thiết yếu, chăm sóc, điều trị nạn nhân^[5]; lần đầu tiên ghi nhận "Tổng đài điện thoại quốc gia về phòng, chống BLGĐ"^[6] bên cạnh Tổng đài 111 Bảo vệ trẻ em. Bên cạnh đó, việc hình thành các mô hình một cửa và liên kết giữa tư pháp - công an - y tế - hội phụ nữ, kết nối các đường dây nóng và cơ sở hỗ trợ đã góp phần giảm chi phí giao dịch cho phụ nữ và trẻ em gái khi tìm kiếm hỗ trợ^[7].

Nhận thức xã hội về bình đẳng giới, quyền con người và quyền trẻ em đã được cải thiện, tạo tiền đề xã hội cho việc thực thi quyền tiếp cận công lý. Thông qua các chương trình phổ biến giáo dục pháp lý và TGPL, Bộ Tư pháp và địa phương đã triển khai nhiều hoạt động tuyên truyền, tập huấn, đối thoại pháp luật tại cơ sở cho hàng trăm nghìn lượt người, tập trung vào nhóm phụ nữ, trẻ em người dân tộc thiểu số và các vùng khó khăn^[8]. Tỷ lệ người dân, đặc biệt trong nhóm nguy cơ cao, đã hiểu biết hơn về bình đẳng giới, phòng chống BLGĐ và quyền trẻ em; số vụ việc phụ nữ và trẻ em tìm đến TGPL hoặc cơ quan bảo vệ quyền có xu hướng tăng lên, phản ánh sự dịch chuyển dần từ tâm lý "chịu đựng" sang chủ động tìm kiếm công lý^[9].

Quyền tiếp cận công lý cho phụ nữ và trẻ em gái ở Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể. (Nguồn: Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam)

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho phụ nữ và trẻ em gái ở Việt Nam vẫn còn một số thách thức:

Khả năng tiếp cận công lý có sự khác biệt nhất định giữa các vùng, miền và nhóm xã hội. Trẻ em dân tộc thiểu số, trẻ em ở vùng sâu, vùng xa, khu vực biên giới, lao động di cư, trẻ em đường phố… vẫn còn tồn tại khoảng cách nhất định trong việc tiếp cận các dịch vụ y tế, giáo dục, bảo trợ xã hội, bảo vệ trẻ em và dịch vụ tư pháp thân thiện^[10]. Với phụ nữ và trẻ em gái thuộc nhóm dân tộc thiểu số, rào cản ngôn ngữ, tập quán, khoảng cách địa lý và chi phí đi lại làm cho việc trên danh nghĩa được hưởng quyền chưa được chuyển hóa đầy đủ thành khả năng tiếp cận thực tế với cơ quan tư pháp và dịch vụ hỗ trợ^[11].

Nguồn lực và năng lực hệ thống cần tiếp tục được tăng cường nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu thực tiễn, trong đó quyền tiếp cận công lý của một bộ phận phụ nữ và trẻ em gái chưa đạt được hiệu quả như mong đợi. Nguồn nhân lực chuyên trách và mạng lưới cộng tác viên còn chưa đồng đều giữa các địa phương; nguồn kinh phí còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng mở rộng dịch vụ và triển khai các hỗ trợ chuyên sâu^[12]. Trong khi đó, điều tra quốc gia cho thấy hơn một nửa phụ nữ từng bị bạo lực bởi chồng và gần 90,4% không tìm kiếm hỗ trợ từ bất kỳ cơ quan cung cấp dịch vụ chính thức nào^[13].

Các rào cản về giới và thiếu tư pháp thân thiện với trẻ em, đặc biệt là trẻ em gái, vẫn là vấn đề cần được quan tâm. Theo báo cáo năm 2023 của Chính phủ về việc thực hiện các mục tiêu bình đẳng giới quốc gia, năm 2023 có 3.193 nạn nhân BLGĐ tại Việt Nam, trong đó 2.628 là nữ, chiếm 82,3%^[14]. Nạn nhân của BLGĐ thường là phụ nữ vì nhiều người tin rằng chuyện gia đình nên "giữ kín" hoặc bàn luận về vấn đề này là đáng xấu hổ… nên che giấu việc bị bạo hành^[15]. Các nghiên cứu của Cơ quan Liên hợp quốc vì Bình đẳng giới và Trao quyền cho phụ nữ (UN Women), Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA), Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) cũng ghi nhận tình trạng nạn nhân có tâm lý thận trọng khi phản ánh vì sợ các yếu tố xã hội và tâm lý liên quan, bị buộc phải đối mặt với thủ tục tố tụng có thể tạo ra tác động tâm lý không mong muốn^[16]. Trong khi đó, UNICEF cho rằng, thiếu cơ chế thân thiện với trẻ em sẽ ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận công lý hiệu quả của các em.

Để bảo đảm tốt hơn quyền tiếp cận công lý của phụ nữ và trẻ em gái, trước hết cần tăng cường các quy định về nhạy cảm giới trong toàn bộ quá trình tiếp nhận, giải quyết và xử lý vụ việc, đặc biệt là trong các lĩnh vực có liên quan; đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ người được hỗ trợ theo hướng kịp thời, liên thông và phù hợp với nhu cầu thực tiễn, nhất là trong các vụ BLGĐ, xâm hại tình dục và xâm hại trẻ em. Pháp luật Việt Nam hiện đã ghi nhận quyền được TGPL và các biện pháp hỗ trợ đối với người bị BLGĐ, nhưng vẫn cần cụ thể hóa trong việc thực thi các quy định này.

Cùng với việc hoàn thiện pháp luật, cần chú trọng đào tạo đội ngũ cán bộ tư pháp theo hướng có kiến thức về bình đẳng giới, quyền trẻ em và kỹ năng làm việc với nạn nhân cần được hỗ trợ; tăng cường phổ biến pháp luật để phụ nữ và trẻ em gái nhận thức rõ hơn về quyền của mình và các cơ chế sẵn có để yêu cầu bảo vệ khi cần thiết. Cuối cùng là mở rộng TGPL cả về phạm vi tiếp cận và điều kiện thụ hưởng, bởi TGPL là công cụ trực tiếp bảo đảm quyền con người và quyền công dân. Xây dựng cơ chế tiếp cận công lý theo hướng phù hợp, thân thiện hơn đối với phụ nữ và trẻ em gái, bảo đảm hệ thống công lý thực sự dễ tiếp cận, an toàn, phù hợp với độ tuổi và đáp ứng tốt hơn nhu cầu.

Giải phóng phụ nữ, hiện thực hóa nam nữ bình quyền: Dấu ấn đặc biệt của Cách mạng tháng Tám năm 1945 Cách mạng tháng Tám năm 1945 không chỉ là một cuộc cách mạng giải phóng giành độc lập, thống nhất dân tộc mà còn là ...

Đầu tư vào bình đẳng giới 'sinh lời' lớn cho nền kinh tế toàn cầu Thu hẹp khoảng cách giới có thể giúp hàng trăm triệu phụ nữ và trẻ em gái, đồng thời đóng góp thêm khoảng 1.500 tỷ ...

Truyền cảm hứng để phụ nữ vượt rào cản, phát huy tiềm năng và theo đuổi đam mê Ngày 8/10, các Đại sứ quán Canada, New Zealand, Na Uy và Thụy Sỹ tại Việt Nam (Nhóm G4) phối hợp với Bảo tàng Phụ ...

30 năm thực hiện Tuyên bố và Cương lĩnh hành động Bắc Kinh: Dấu mốc quan trọng thúc đẩy bình đẳng giới của Việt Nam Ngày 31/10, Bộ Nội vụ chủ trì, phối hợp với Cơ quan Liên hợp quốc về Bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ ...

Quyền phụ nữ trong thế kỷ XXI: Tiến bộ đáng kể nhưng thách thức còn dai dẳng 25 năm đầu tiên của thế kỷ XXI ghi nhận những bước tiến cụ thể về quyền phụ nữ trên phạm vi toàn cầu, với