Xung đột Trung Đông: Vẫn nhiều ẩn số

Cuộc xung đột quân sự giữa liên minh Mỹ - Israel và Iran đến nay bước sang tháng thứ hai với những diễn biến phức tạp. Dù xuất hiện những “đốm sáng” nhưng bức tranh vẫn là gam màu xám.

Tổng thống Mỹ tuyên bố ‘sẽ sớm rút quân’ khỏi cuộc tấn công Iran, nhắc các đối tác ‘tự chiến đấu cho mình’ Xung đột Trung Đông: Mỹ nêu thời điểm quyết định, thừa nhận năng lực của Tehran; Iran tuyên bố không chấp nhận một thỏa thuận ngừng bắn Ngoại trưởng Pakistan lên đường sang Trung Quốc giữa lúc Islamabad tăng cường vai trò hòa giải Trung Đông

Tổng thống Mỹ Donald Trump. (Nguồn: Shutterstock)

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phát đi những tín hiệu cởi mở cho đàm phán với Iran. (Nguồn: Shutterstock)

Thế bế tắc trên thực địa

Xung đột bùng phát sau các đòn tấn công phối hợp của Mỹ và Israel, tập trung vào cơ sở hạt nhân và hạ tầng quân sự của Iran. Đáp trả, Tehran triển khai tên lửa và UAV nhằm vào không chỉ các căn cứ quân sự Mỹ, mà cả các hạ tầng năng lượng và các mục tiêu khác ở nhiều nước Vùng Vịnh, làm gia tăng nguy cơ lan rộng trong khu vực. Sau hơn một tháng, các bên chưa đạt mục tiêu chiến lược.

Mỹ và Israel chưa lay chuyển được ý chí của Iran, trong khi Tehran dù thể hiện khả năng chống chịu vẫn đối mặt hạn chế về nguồn lực và áp lực kinh tế. Cục diện vì vậy rơi vào giằng co, chưa bên nào chiếm ưu thế rõ rệt.

Một trong những hệ quả nghiêm trọng nhất của xung đột là việc Iran tiến hành kiểm soát eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch của thương mại năng lượng toàn cầu. Động thái này gây ra những xáo trộn sâu sắc đối với chuỗi cung ứng dầu mỏ, làm gia tăng biến động giá năng lượng và tạo áp lực lớn lên sự ổn định của thế giới vốn đang mong manh sau nhiều cú sốc địa chính trị trước đó.

Lưu lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz đã giảm mạnh, chỉ còn khoảng sáu lượt mỗi ngày, so với khoảng 135 lượt trong điều kiện bình thường. Giá dầu Brent đã có lúc vượt ngưỡng 120 USD/thùng, gây áp lực lạm phát lên nền kinh tế thế giới, đặc biệt là các nước phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng. Các hãng vận tải lớn như Maersk hay HapagLloyd đã phải tạm dừng lộ trình qua đây, khiến chuỗi cung ứng hàng hóa giữa Á - Âu đứt gãy nghiêm trọng.

Kỳ vọng vào đột phá ngoại giao

Trong bối cảnh đó, các tín hiệu về khả năng nối lại đàm phán hòa bình xuất hiện qua nhiều kênh trung gian khác nhau. Oman, Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Pakistan đều thể hiện thiện chí trở thành cầu nối giữa các bên.

Các nước Vùng Vịnh kêu gọi giảm leo thang xung đột, trong khi Trung Quốc và Pakistan tăng cường phối hợp trong vấn đề Iran và thúc đẩy các nỗ lực đối thoại nhằm hạ nhiệt tình hình khu vực. Oman giữ vai trò là "sứ giả thầm lặng". Các vòng đàm phán gián tiếp tại Muscat đang nỗ lực tìm điểm chung về một lệnh ngừng bắn nhân đạo hoặc mở cửa một phần eo biển Hormuz. Pakistan đóng vai trò cầu nối, chuyển thông điệp về đề xuất 15 điểm của Mỹ cho Iran và đang nỗ lực mở một hội nghị tại Islamabad nhằm giúp các bên ngồi lại bàn đàm phán.

Quan trọng nhất, từ phía Mỹ, đã có các tín hiệu chính quyền Tổng thống Donald Trump muốn đi vào đàm phán chấm dứt xung đột. Tổng thống Trump ban đầu yêu cầu Iran “đầu hàng vô điều kiện” (6/3), đưa ra đề xuất 15 điểm đặt nhiều điều kiện với Iran (24/3), nhưng đến cuối tháng (31/3), Washington bắt đầu phát đi tín hiệu muốn kết thúc xung đột, thậm chí ám chỉ vấn đề Hormuz không còn là điều kiện tiên quyết để ngừng bắn.

Tuy nhiên, triển vọng này vẫn hết sức mong manh do khoảng cách lập trường giữa các bên còn lớn, trong khi các yếu tố leo thang trên thực địa vẫn chưa được kiểm soát hiệu quả. Mỹ vẫn tăng cường hiện diện quân sự trong khu vực, cùng với đe dọa của ông Trump về việc “thổi bay” hòn đảo Kharg của Iran nếu các cuộc đàm phán thất bại.

Các thông tin cho biết, tàu đổ bộ USS Tripoli của Mỹ đã có mặt tại Vùng Vịnh, cùng đơn vị Viễn chinh thủy quân lục chiến thứ 31 với 2.200 binh sĩ và tiêm kích F-35B. Tàu USS Boxer cũng di chuyển với 2.500 binh sĩ. Ngoài ra, hàng nghìn binh sĩ thuộc Sư đoàn Dù 82 tinh nhuệ của quân đội Mỹ từ bang North Carolina cũng đã được triển khai đến Trung Đông. Giới chức Mỹ cho biết chưa có quyết định nào được đưa ra về việc đưa quân vào Iran, nhưng các lực lượng mới triển khai đến Trung Đông sẽ tăng cường năng lực cho các hoạt động khu vực trong tương lai.

Từ phía Iran, cho đến nay, mặc dù chịu nhiều thiệt hại về cả cơ sở vật chất và nhân lực, Iran vẫn cho thấy sự kiên quyết không lùi bước. Ngày 30/3, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết kế hoạch ngừng bắn do Mỹ đề xuất gần đây bao gồm những yêu cầu “quá mức, phi thực tế và vô lý”. Tehran khẳng định nước này không tham gia bất kỳ sáng kiến ngoại giao nào khi xung đột tại Trung Đông tiếp tục căng thẳng. Còn Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố bất kỳ quyết định nào về việc chấm dứt xung đột sẽ chỉ dựa trên các điều kiện tiên quyết bảo vệ phẩm giá, an ninh và lợi ích của quốc gia.

Thời gian tới, diễn biến tình hình xung đột Mỹ - Iran có thể xảy ra theo một số khả năng. Khả năng thứ nhất đó là xung đột sẽ hạ nhiệt dần. Do áp lực kinh tế quá lớn và sự kiệt quệ về nguồn lực, hai bên có thể chấp nhận một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời vào tháng 4/2026 để tái thiết và đàm phán lại các điều khoản hạt nhân.

Trái với khả năng trên, khả năng thứ hai là cuộc xung đột sẽ tiếp tục leo thang ngoài tầm kiểm soát. Nếu Mỹ quyết định tiến hành một chiến dịch trên bộ hoặc Iran thực hiện các vụ tấn công gây thương vong lớn cho Israel/Mỹ, xung đột có thể lan rộng thành một cuộc xung đột toàn diện ở Trung Đông, kéo theo sự sụp đổ của thị trường năng lượng và khủng hoảng kinh tế toàn cầu.

Xung đột tại Trung Đông đang tác động sâu sắc tới cục diện chính trị và kinh tế toàn cầu. Cộng đồng quốc tế kỳ vọng các bên sớm trở lại bàn đàm phán, thúc đẩy thương lượng nhằm chấm dứt xung đột và hướng tới một giải pháp lâu dài cho các vấn đề liên quan.