Bảo đảm việc làm bền vững nhìn từ trách nhiệm của công ty đa quốc gia

Việt Nam đang thúc đẩy hoàn thiện khung pháp lý về lao động nhằm tiệm cận các tiêu chuẩn quốc tế về việc làm bền vững và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đa quốc gia.

Nhằm góp phần đạt Mục tiêu số 8, một trong 17 mục tiêu phát triển bền vững của Liên hợp quốc (LHQ), về thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn, rộng mở và bền vững, việc làm đầy đủ và năng suất và công việc bền vững cho tất cả mọi người; trả lương bình đẳng cho những công việc có giá trị như nhau, cộng đồng quốc tế đã thiết lập các tiêu chuẩn để thúc đẩy trách nhiệm xã hội của các công ty đa quốc gia (the Multinational Enterprises - MNE), trong đó có trách nhiệm tạo ra việc làm bền vững.

Hiện Việt Nam đã tham gia hầu hết các công ước của ILO về việc làm, nhưng vẫn tồn tại những khoảng trống trong cơ chế, chính sách và pháp luật Việt Nam so với tiêu chuẩn quốc tế về các quy định liên quan đến trách nhiệm của các MNE trong bảo đảm việc làm bền vững cho người lao động (NLĐ).

Trách nhiệm của MNE trong bảo đảm việc làm bền vững

Các doanh nghiệp đa quốc gia đang tạo việc làm cho hơn 90 triệu lao động trên toàn cầu, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong thúc đẩy tiêu chuẩn lao động bền vững theo khuyến nghị của ILO.

Thế giới hiện có khoảng 65.000 MNE, tuyển dụng hơn 90 triệu NLĐ, chiếm 1/20 lực lượng lao động toàn cầu1. Các MNE đóng góp quan trọng trong giải quyết việc làm và chính sách xã hội cho số lượng lớn NLĐ ở nhiều quốc gia.

Vì vậy, Tuyên bố ba bên về các Nguyên tắc liên quan đến các Doanh nghiệp đa quốc gia và Chính sách xã hội (Tuyên bố MNE) được Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) thông qua tháng 11/1977 (mới nhất là bản sửa vào tháng 3/2017) đã đề nghị các quốc gia thành viên ILO, tổ chức của người sử dụng lao động và NLĐ, các MNE phải tuân thủ Tuyên bố MNE nhằm thực hiện các biện pháp và hành động, áp dụng các chính sách xã hội được quy định trong pháp luật quốc gia, các công ước và khuyến nghị của ILO để tạo việc làm bền vững.

Tuyên bố MNE hiện được coi là công cụ duy nhất ILO sử dụng để hướng dẫn trực tiếp cách thức các MNE có thể đóng góp để hiện thực hóa mục tiêu việc làm bền vững cho tất cả mọi người và nêu bật vai trò trung tâm của quyền tự do lập hội và thương lượng tập thể cũng như quan hệ lao động và đối thoại xã hội.

Việc tuân thủ Tuyên bố MNE không ảnh hưởng đến các nghĩa vụ phát sinh từ các công ước khác của ILO, cụ thể:

Thứ nhất, thúc đẩy việc làm, an ninh việc làm và bình đẳng về cơ hội và đối xử: Bên cạnh các chính sách thúc đẩy việc làm của chính phủ các nước, các MNE hoạt động tại các quốc gia đang phát triển cần bảo đảm chính sách phát triển lâu dài cũng như bảo đảm an ninh việc làm khi đưa ra tiêu chuẩn việc làm phù hợp với chính sách phát triển xã hội của quốc gia sở tại. Các MNE cần có sự tham gia với cơ quan có thẩm quyền, tổ chức của người sử dụng lao động và các tổ chức đại diện NLĐ.

Tuyên bố MNE khuyến nghị các MNE xem xét việc ký kết hợp đồng với các doanh nghiệp trong nước để sản xuất các phụ tùng, thiết bị, sử dụng nguyên liệu thô của địa phương và thúc đẩy việc xử lý nguyên liệu thô tại địa phương; chủ động quy hoạch về việc làm ổn định cho NLĐ, thực hiện các nghĩa vụ an sinh xã hội. Khi có những thay đổi trong vận hành doanh nghiệp (do sáp nhập, chuyển giao sản xuất) tác động đến việc làm, các MNE cần thông báo đầy đủ những thay đổi cho cơ quan chức năng và đại diện NLĐ trong doanh nghiệp để phối hợp nhằm giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực, đặc biệt trong trường hợp cắt giảm nhân viên hay sa thải tập thể.

More from WVR
Dự thảo Nghị định quy định về tuyển dụng, quản lý người lao động Việt Nam làm việc cho tổ chức, cá nhân nước ngoài tại Việt Nam

Trong quá trình hoạt động, các MNE cần thực thi nguyên tắc không phân biệt đối xử trong việc tuyển dụng, sắp xếp nhân sự, đào tạo và phát triển cho nhân viên, cần dựa trên cơ sở về trình độ, chuyên môn, kỹ năng và kinh nghiệm.

Để ngăn chặn lao động cưỡng bức hoặc bắt buộc, các MNE và các doanh nghiệp trong nước cần tôn trọng độ tuổi tối thiểu được nhận vào làm hoặc độ tuổi tối thiểu được làm việc và thực hiện các biện pháp tức thì, hữu hiệu trong phạm vi thẩm quyền để bảo đảm việc cấm và xóa bỏ lao động cưỡng bức và xóa bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất như một vấn đề cấp bách.

Thứ hai, đào tạo lao động. Tuyên bố tập trung vào nhu cầu khuyến khích các MNE “bảo đảm cung cấp chương trình đào tạo phù hợp cho NLĐ ở tất cả các cấp của họ ở nước sở tại” để giúp cải thiện kĩ năng và cơ hội nghề nghiệp cho từng NLĐ và hỗ trợ NLĐ phát triển tại quốc gia mà họ đang cư trú. Khi cần thiết, các MNE sẵn sàng cử nhân sự có tay nghề cao tham gia đào tạo trong các chương trình do chính phủ tổ chức như là một phần đóng góp vào sự phát triển của các quốc gia.

Thứ ba, điều kiện làm việc và điều kiện sống. Các MNE cần quy định về tiền lương, phúc lợi và điều kiện làm việc, khuyến khích mức tốt nhất, so với mức mà người sử dụng lao động tại nước sở tại đang áp dụng. Các MNE khi cung cấp các tiện ích cơ bản như nhà ở, chăm sóc y tế hoặc thực phẩm cần đạt tiêu chuẩn tốt. Có chính sách bồi thường cho NLĐ bị tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp; thông báo cho các bên liên quan về các mối nguy hại và biện pháp bảo hộ lao động liên quan đến sản phẩm hay quy trình mới.

Thứ tư, quan hệ lao động. Tạo ra cơ chế đối thoại giữa NLĐ và các MNE nhằm thúc đẩy sự tham gia của NLĐ và trao quyền cho họ tham gia vào các tổ chức đại diện, bảo vệ quyền lợi cho NLĐ khi bị vi phạm. NLĐ làm việc trong các MNE cũng như tại các doanh nghiệp trong nước có quyền tự do hiệp hội và quyền tham gia các tổ chức bảo vệ quyền lợi NLĐ mà không phải xin phép trước. Các doanh nghiệp cần tạo điều kiện thuận lợi cho các đại diện của NLĐ trong xây dựng các thỏa ước lao động tập thể hiệu quả như không điều chuyển NLĐ ở chi nhánh nước ngoài đến nước sở tại nhằm cản trở việc đàm phán thương lượng hay thực hiện quyền của NLĐ; cung cấp các thông tin cần thiết để cuộc đàm phán diễn ra trên tinh thần thiện chí, phù hợp với pháp luật và thực tiễn địa phương.

Khuyến nghị cho Việt Nam

Việt Nam hướng tới hoàn thiện khung pháp lý và thúc đẩy trách nhiệm xã hội của các công ty đa quốc gia nhằm bảo đảm việc làm bền vững cho người lao động.

Mặc dù Việt Nam đang gặp thách thức để hoàn thành mục tiêu Mục tiêu số 8 - công việc tốt và tăng trưởng kinh tế, nhưng đến năm 2030 chắc chắn sẽ hoàn thành 5/10 mục tiêu cụ thể, gồm các mục tiêu 8.1 (tăng trưởng GDP bình quân đầu người), mục tiêu 8.5, 8.6 (tạo việc làm), mục tiêu 8.7 (về xóa bỏ lao động cưỡng bức, lao động trẻ em) và mục tiêu 8.10 (tăng cường năng lực thể chế tài chính). Việt Nam đặt ra lộ trình đến năm 2025 và năm 2030 như: tỉ lệ thiếu việc làm đến năm 2025, duy trì đến năm 2030 là <1,89%; giảm tỉ lệ người từ 15-30 tuổi không có việc làm hoặc không được đi học, không được đào tạo năm 2025 đến năm 2030 <8%; áp dụng các biện pháp để xóa bỏ lao động ép buộc, ngăn chặn và xóa bỏ lao động trẻ em dưới mọi hình thức đến năm 2025 < 8%, 2030 <7%...

Cùng với Tuyên bố MNE, các quy định hiện hành trong Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Lao động năm 2019, Luật Doanh nghiệp năm 2020 về trách nhiệm của cơ quan nhà nước, người sử dụng lao động2 nhằm bảo đảm quyền làm việc, bảo đảm điều kiện lao động, không bị phân biệt đối xử và không bị cưỡng bức lao động, chính sách và pháp luật Việt Nam cần có những chỉnh sửa và quan tâm đến các nội dung sau nhằm gia tăng trách nhiệm xã hội cho các MNE tại Việt Nam về bảo đảm việc làm bền vững, cụ thể:

More from WVR
TS. Nguyễn Tùng Lâm: Cần giáo dục học sinh trở thành công dân có trách nhiệm

Một là, tạo ra diễn đàn tăng cường nhận thức về trách nhiệm của các MNE tại Việt Nam trong việc thực hiện trách nhiệm xã hội và nội dung trong Tuyên bố MNE. Các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành chủ yếu quy định chung về nghĩa vụ của các MNE khi đầu tư tại Việt Nam theo hình thức nhà đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, các MNE nước ngoài như Nestlé, Panasonic, Manpower… hay các MNE Việt Nam - tập đoàn kinh tế như Vingroup, Sun Group, Thaco, Masan, FPT…, đều có trách nhiệm trong việc thực hiện chính sách việc làm bền vững do Chính phủ ban hành.

Hai là, xây dựng hành lang pháp lý hình thành sáng kiến có sự tham gia của các MNE nhằm “tạo đủ việc làm” cho NLĐ có thu nhập tối thiểu nuôi sống họ và thành viên gia đình. Các MNE là những doanh nghiệp đi đầu trong việc xây dựng và quản lý chất lượng NLĐ, bao gồm dây chuyền công nghệ và bí quyết kinh doanh giúp cho các MNE phát triển ở nước sở tại. Việt Nam cần tích cực thúc đẩy trách nhiệm xã hội của MNE tại Việt Nam, trong đó thúc đẩy việc tham gia Cơ chế xúc tiến việc làm như tổ chức các Hội chợ việc làm quốc gia, hay thông qua Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam để xây dựng cơ chế tạo ra việc làm quản lý cấp cao tại các MNE cho công dân của nước sở tại.

Ba là, đổi mới cơ chế và chính sách nhằm thúc đẩy các MNE hỗ trợ cơ sở giáo dục đại học tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và tham gia hướng nghiệp tại địa phương. Các MNE tại Việt Nam nói riêng và toàn cầu nói chung thường có xu hướng tuyển dụng nhân viên toàn cầu khi cần tuyển dụng cho vị trí có trình độ cao, thay vì tham gia các chương trình đào tạo tại địa phương để lấy nguồn nhân lực tại chỗ.

Theo đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông và chất lượng dạy nghề của các doanh nghiệp FDI ở Việt Nam vào năm 2022,3 có 54% doanh nghiệp FDI đánh giá chất lượng lao động ở mức trung bình, chỉ có 9% doanh nghiệp FDI hài lòng với chất lượng nguồn lao động. Việc khó tuyển dụng nhân sự chất lượng cao, lao động có năng suất cao tại Việt Nam cũng dẫn đến nhu cầu tự đào tạo, đào tạo lại của các doanh nghiệp FDI làm tăng mức chi phí của doanh nghiệp chiếm trên 5,69% vào năm 2021, và 5,85% vào năm 2022.

Để có chiến lược lâu dài, cần xây dựng cơ chế khuyến khích MNE tham gia vào chương trình đào tạo tại các cơ sở giáo dục đại học có chương trình đào tạo chất lượng cao và tham gia hướng nghiệp tại địa phương để đáp ứng yêu cầu ngắn hạn của thị trường lao động; thiết lập hợp tác giữa cơ sở đào tạo nghề trong nước với các MNE để tạo nguồn lao động trước khi tuyển dụng làm việc tại các MNE.

Bốn là, tạo nguồn lực cho lực lượng giám sát việc thực thi pháp luật lao động tại các MNE. Pháp luật lao động Việt Nam hiện nay đã hoàn thiện cơ bản về quy định trả lương tối thiểu, độ tuổi lao động tối thiểu và về an sinh xã hội, an toàn lao động. Nhưng việc thiếu nguồn lực thực hiện công tác kiểm tra, thanh tra việc tuân thủ pháp luật lao động tại các MNE, khi vẫn còn hiện tượng bạo lực đối với NLĐ4.

More from WVR
Bài toán nhân lực Việt – Hàn 2025: Cần một hệ sinh thái đồng hành dài hạn

Năm là, pháp luật lao động cần hoàn thiện theo hướng xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ trong doanh nghiệp. Các tổ chức đại diện cho NLĐ cần hoạt động tích cực hơn để bảo đảm các quyền cho NLĐ tại nơi làm việc; nhà nước cần phải ngăn chặn các MNE cản trở việc thành lập công đoàn hay công đoàn hoạt động nhằm tạo ra “công đoàn thân thiện với quản lý”, hoặc sa thải lãnh đạo công đoàn…

Bộ luật Lao động năm 2019 công nhận về tổ chức đại diện NLĐ tại cơ sở không chỉ có tổ chức công đoàn cơ sở mà còn có tổ chức của NLĐ tại doanh nghiệp nhằm thiết lập cơ chế đối thoại, thương lượng giữa NLĐ và người sử dụng lao động, không mang tính hình thức mà hướng dần tới nâng cao vị trí của NLĐ.

Hiện các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam vẫn còn “ngần ngại” với việc thành lập tổ chức công đoàn tại doanh nghiệp và lo ngại hoạt động của công đoàn ảnh hưởng đến việc sản xuất kinh doanh. Bên cạnh đó, chưa có hướng dẫn của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam về sự xuất hiện của tổ chức đại diện cho NLĐ tại doanh nghiệp mà không phải là công đoàn…

Vì vậy, Chính phủ cần sớm có hướng dẫn về tổ chức bảo vệ NLĐ tại cơ sở để tạo điều kiện cho NLĐ thương lượng và đưa ra phương án xử lí khi các MNE đe dọa sẽ đóng cửa doanh nghiệp để gây áp lực với NLĐ khi tiến hành thương lượng.