Cuộc bầu cử cấp bang ở Đức: Phép thử đối với Thủ tướng Friedrich Merz

Thủ tướng Đức Friedrich Merz tại một sự kiện vận động tranh cử ngày 6/3 tại bang Baden-Württemberg. (Nguồn: EPA)

Tầm quan trọng của bầu cử bang

Các cuộc bầu cử bang (Landtagswahl) ở Đức có thể làm “lung lay” chính phủ liên bang vì đặc điểm đặc biệt của hệ thống chính trị liên bang Đức. Không giống nhiều quốc gia khác, chính quyền bang có ảnh hưởng trực tiếp tới quá trình lập pháp và cán cân quyền lực ở cấp quốc gia.

Thứ nhất, hệ thống lập pháp tại Đức gồm hai viện: Bundestag – Hạ viện do dân bầu; Bundesrat – Thượng viện đại diện cho các bang. Đầu tiên, tại Đức, các bang kiểm soát một phần quyền lập pháp thông qua Bundesrat, thông qua việc chính phủ các bang cử đại diện vào Bundesrat. Khi đảng đối lập giành chiến thắng ở nhiều bang, họ sẽ kiểm soát nhiều ghế trong Bundesrat. Hệ quả là đảng đối lập có thể chặn hoặc sửa đổi nhiều đạo luật của chính phủ liên bang; làm chậm hoặc phá vỡ chương trình cải cách của chính phủ. Vì vậy, thất bại ở cấp bang có thể khiến chính phủ trung ương mất khả năng điều hành hiệu quả.

Thứ hai, bầu cử bang được xem là cuộc “trưng cầu ý kiến giữa nhiệm kỳ”. Cử tri Đức thường dùng bầu cử bang để bày tỏ thái độ đối với chính phủ liên bang. Nếu các đảng cầm quyền liên bang liên tục mất phiếu hoặc mất quyền kiểm soát các bang, điều đó được coi là tín hiệu cử tri đang quay lưng với chính phủ và đảng của họ. Áp lực chính trị có thể khiến nội bộ liên minh cầm quyền rạn nứt, phải thay đổi các chính sách lớn, thậm chí dẫn tới khủng hoảng chính phủ.

Thứ ba, bầu cử bang cũng tác động tới cấu trúc liên minh chính trị. Ở Đức, các chính phủ thường là liên minh nhiều đảng. Một số đảng lớn tại Đức gồm: Đảng Liên minh dân chủ Thiên chúa giáo (CDU), Đảng dân chủ xã hội Đức (SPD), Đảng Xanh (The Greens), Đảng lựa chọn cho nước Đức (AfD)… Khi một đảng liên tục thua ở cấp bang, vị thế của đảng đó trong liên minh suy yếu. Điều này có thể dẫn tới thay đổi liên minh, khủng hoảng lãnh đạo, bầu cử sớm.

Ngoài ra, kết quả bầu cử bang cũng gây ra hiệu ứng tâm lý và chính trị toàn liên bang. Các cuộc bầu cử bang lớn (như ở Baden-Württemberg hay Saxony-Anhalt) thường thu hút truyền thông toàn quốc và được xem như tín hiệu cho xu hướng chính trị của cả nước. Nếu đảng CDU của Thủ tướng Friedrich Merz liên tục thất bại ở các bang sẽ dẫn tới uy tín lãnh đạo suy giảm, phe đối lập gia tăng áp lực thay đổi chính sách...

Nhìn chung, bầu cử bang ở Đức có vai trò lớn, có thể làm “lung lay” chính phủ liên bang vì chúng tác động trực tiếp tới quyền lực lập pháp, phản ánh mức độ ủng hộ của cử tri, ảnh hưởng tới cấu trúc liên minh chính trị và tạo hiệu ứng chính trị toàn liên bang.

Ứng viên của Đảng Xanh, ông Cem Özdemir được xem là người có khả năng trở thành Thủ hiến bang Baden-Württemberg. (Nguồn: DW)

Phép thử đối với Thủ tướng Merz

Theo lịch bầu cử chính thức, năm 2026 Đức có 4 cuộc bầu cử nghị viện bang lớn: bang Baden-Württemberg bầu cử ngày 8/3. Đây là bang công nghiệp lớn ở miền Tây Nam nước Đức. Cuộc bầu cử này được coi là bài kiểm tra chính trị đầu tiên đối với chính phủ thủ tướng Merz. Tiếp đó sẽ là bầu cử tại bang Rhineland-Palatinate vào ngày 22/3; bang Saxony-Anhalt vào ngày 6/9 và bang Mecklenburg-Vorpommern vào ngày 20/9.

Trong cuộc bầu cử bang Baden-Württemberg tổ chức hôm 8/3, Đảng CDU của Thủ tướng Friedrich Merz hy vọng sẽ ngăn chặn sự trỗi dậy của đảng cực hữu AfD. Đây được xem là cơ hội để CDU giành lại vị thế tại một bang từng là thành trì truyền thống của phe bảo thủ. Bang Baden Württemberg, nơi đặt trụ sở của nhiều tập đoàn công nghiệp lớn như Mercedes Benz, từ lâu được coi là trung tâm lịch sử của ngành công nghiệp ôtô Đức.

Kết quả cho thấy đảng Xanh được 30,2% phiếu bầu, đã giành chiến thắng sít sao trước CDU được 29,7% phiếu bầu. Đây là hai đảng giành được nhiều phiếu bầu nhất và cùng được 56 ghế. Đảng Xanh tiếp tục là đảng lớn nhất tại bang, dù chỉ hơn CDU một khoảng rất nhỏ phiếu bầu. AfD được 18,8% phiếu bầu, ứng với 35 ghế, mức cao nhất của đảng này ở một bang miền Tây Nam nước Đức. SPD chỉ có 5,5% phiếu bầu, được 10 ghế, được xem là kết quả tệ nhất của đảng tại bang này kể từ sau Thế chiến II. Đảng Dân chủ tự do (FDP) không vượt qua ngưỡng 5%, nên không có ghế trong nghị viện bang.

Như vậy, Đảng Xanh giữ vai trò lãnh đạo bang, ứng viên của Đảng Xanh là ông Cem Özdemir được xem là người có khả năng trở thành Thủ hiến bang. Do hai đảng đều có 56 ghế, và do CDU loại trừ hợp tác với AfD nên liên minh Greens–CDU nhiều khả năng tiếp tục cầm quyền tại bang.

Dù chỉ thua sít sao nhưng kết quả trên vẫn bị coi là thất bại đối với CDU, đảng của Thủ tướng Friedrich Merz, dù trước đó CDU dẫn đầu trong nhiều cuộc thăm dò. Đây cũng được xem là “phép thử” đối với Thủ tướng Merz trước các cuộc bầu cử tại các bang tiếp theo.

Kết quả này cũng cho thấy bản đồ chính trị Đức đang phân mảnh hơn, đồng thời là phép thử đầu tiên đối với uy tín chính trị của Thủ tướng Merz trước các cuộc bầu cử bang tiếp theo trong năm 2026. Điều này cho thấy cử tri chưa hoàn toàn tin tưởng CDU ở cấp liên bang, đồng thời các chính sách kinh tế, năng lượng và nhập cư của chính phủ đang chịu sự giám sát chặt chẽ. Nếu không có những đột phá, CDU của thủ tướng có thể sẽ không giành được thắng lợi cần có trong các cuộc bầu cử bang tiếp theo.

Kết quả bầu cử cũng phản ánh sự phân mảnh ngày càng rõ của chính trị Đức. Điều này cho thấy cử tri Đức đang phân tán giữa nhiều lựa chọn chính trị. Việc thành lập chính phủ ở cả cấp bang và liên bang sẽ ngày càng phụ thuộc vào các liên minh phức tạp. Xu hướng này khiến việc điều hành của chính phủ Thủ tướng Merz trở nên khó khăn hơn.

Thủ tướng Merz lên cầm quyền từ tháng 5/2025, với ưu tiên thúc đẩy nền kinh tế đang trì trệ của Đức. Chương trình nghị sự của ông tập trung vào việc vực dậy nền kinh tế Đức thông qua việc bãi bỏ quy định, thúc đẩy năng lực cạnh tranh công nghiệp, đẩy nhanh phát triển năng lượng hạt nhân, năng lượng xanh và thực hiện các biện pháp kiểm soát nhập cư nghiêm ngặt, "không khoan nhượng". Chính phủ của ông nhấn mạnh vai trò "cường quốc tầm trung hàng đầu", tăng cường quan hệ xuyên Đại Tây Dương, thúc đẩy chi tiêu quốc phòng và theo đuổi chính sách đối ngoại thực dụng, quyết đoán hơn.