Hiến pháp Việt Nam: Từ nền độc lập đến vị thế quốc gia

Hiến pháp Việt Nam đã trải qua một hành trình dài 80 năm, từ bản Hiến pháp đầu tiên năm 1946 đến những cải cách gần đây, đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố độc lập và phát triển quốc gia.

Hôm nay 6/11, Quốc hội thảo luận về Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật Thuế thu nhập cá nhân Quốc hội biểu quyết thông qua việc bổ sung Chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI Hôm nay 5/11, Quốc hội thảo luận nhiều dự án luật và nghị quyết quan trọng Đại biểu Quốc hội: Xử phạt vi phạm hành chính cần kịp thời, đúng tính chất hành vi

Sáng 6/11/2026, tại Nhà Quốc hội, chương trình kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 – 9/11/2026) đã diễn ra trang trọng. Trong bài phát biểu tại sự kiện, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ nhắc lại giá trị khai sinh của Hiến pháp năm 1946, mà còn đặt ra những định hướng lớn về thượng tôn Hiến pháp, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân và hoàn thiện thể chế để đất nước tự tin bước vào giai đoạn phát triển, hội nhập mới. Nhìn từ hành trình 80 năm, di sản lập hiến ấy chính là một phần bản lĩnh, sức mạnh và vị thế của Việt Nam.

Từ nền độc lập đến vị thế quốc gia: Sức sống của Hiến pháp Việt Nam

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại chương trình Kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên.

Hiến pháp 1946 - lời khẳng định chủ quyền và phẩm giá của một dân tộc độc lập

Có những văn kiện ra đời để giải quyết yêu cầu của một thời kỳ, nhưng giá trị của chúng vượt xa thời điểm lịch sử ấy. Hiến pháp năm 1946 là một văn kiện như thế. Chỉ hơn một năm sau ngày độc lập, khi vận mệnh đất nước đứng trước những thử thách vô cùng lớn, Quốc hội khóa I vẫn dành ưu tiên cho việc xây dựng, thông qua bản Hiến pháp đầu tiên. Đó là lựa chọn mang tầm nhìn của Chủ tịch Hồ Chí Minh và thế hệ lập quốc: Độc lập không thể chỉ được khẳng định bằng một tuyên ngôn, mà cần được củng cố bằng nền tảng pháp lý của một Nhà nước do Nhân dân làm chủ.

More from WVR
Mở lối cho thị trường biểu diễn Việt

Ngày 9/11/1946, bản Hiến pháp đầu tiên được thông qua, đánh dấu một bước trưởng thành có ý nghĩa đặc biệt của quốc gia vừa giành lại quyền tự quyết. Hiến pháp xác lập những nguyên tắc căn bản: Quyền lực thuộc về Nhân dân; đoàn kết toàn dân, không phân biệt thành phần, tín ngưỡng; bảo đảm các quyền tự do, dân chủ; xây dựng chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt. Trong hoàn cảnh đất nước còn bộn bề khó khăn, tư tưởng đặt con người ở vị trí chủ thể quyền lực và lấy pháp luật làm nền tảng tổ chức Nhà nước là một biểu hiện rõ nét của tinh thần tiến bộ.

Nhìn từ quan hệ giữa quốc gia với thế giới, Hiến pháp 1946 còn mang ý nghĩa như lời khẳng định về tư cách chủ thể của một dân tộc độc lập, có khả năng tự quyết định chế độ chính trị và tổ chức đời sống công quyền của mình.

Giá trị ấy không đồng nghĩa rằng chỉ một bản Hiến pháp có thể tự tạo ra sự thừa nhận quốc tế; nhưng nó góp phần xác lập nền tảng chính trị - pháp lý cho con đường bảo vệ chủ quyền, mở rộng quan hệ đối ngoại và xây dựng vị thế quốc gia. Một đất nước muốn được tôn trọng trên trường quốc tế, trước hết phải có nền tảng vững chắc từ ý chí tự chủ và sự đồng thuận của nhân dân.

Điều làm nên sức sống lâu bền của Hiến pháp năm 1946 không chỉ là tầm nhìn về thiết chế, mà còn là sự gặp gỡ giữa tinh thần yêu nước, khát vọng tự do và giá trị nhân văn. Độc lập dân tộc từ đây gắn với quyền làm chủ của người dân; sức mạnh của Nhà nước được đặt trong trách nhiệm bảo vệ lợi ích chung. Bởi vậy, khi nhắc lại tư tưởng “Sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ nhân dân và phải được sử dụng để phụng sự nhân dân”, bài phát biểu tại lễ kỷ niệm đã chạm đến cốt lõi bền vững nhất của nền lập hiến Việt Nam.

Giữa thế giới hôm nay, nơi sức mạnh quốc gia không chỉ được đo bằng những chỉ số kinh tế hay tiềm lực vật chất, bài học ấy càng có ý nghĩa. Nền tảng của một quốc gia tự cường còn nằm ở niềm tin xã hội, sự gắn bó giữa Nhà nước và nhân dân, ở khả năng huy động trí tuệ, sức sáng tạo và khát vọng cống hiến của mỗi con người.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Quốc hội cùng các đại biểu tham dự Kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên.

Một dòng chảy lập hiến - kế thừa giá trị, mở rộng không gian phát triển và hội nhập

Tám mươi năm qua, Việt Nam đã có năm bản Hiến pháp, mỗi bản ra đời trong một bối cảnh và đáp ứng một nhiệm vụ lịch sử khác nhau. Hiến pháp năm 1959 tạo cơ sở pháp lý cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà. Hiến pháp năm 1980 phản ánh yêu cầu tổ chức, xây dựng đất nước trong thời kỳ sau thống nhất.

Hiến pháp năm 1992, được sửa đổi, bổ sung năm 2001, đồng hành với quá trình đổi mới, phát triển kinh tế và từng bước mở rộng hội nhập quốc tế. Hiến pháp năm 2013 tiếp tục phát triển nhận thức về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đề cao quyền con người, quyền công dân và nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát quyền lực nhà nước.

Sự tiếp nối ấy cho thấy một điều quan trọng: giá trị của Hiến pháp không nằm ở chỗ mô hình tổ chức phải bất biến, mà ở khả năng giữ vững những nguyên tắc nền tảng, đồng thời tạo khuôn khổ phù hợp với yêu cầu mới của đất nước. Quyền làm chủ của nhân dân, độc lập và chủ quyền quốc gia, tinh thần đại đoàn kết, sự tôn trọng pháp luật và khát vọng phát triển chính là sợi chỉ đỏ xuyên suốt hành trình ấy.

Việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013 vào tháng 6/2025 tiếp tục cho thấy tính chủ động của tư duy lập hiến trước yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy và hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Nhưng thay đổi về tổ chức chỉ thực sự có ý nghĩa khi công việc của người dân và doanh nghiệp được giải quyết thuận lợi hơn, trách nhiệm của cơ quan công quyền rõ ràng hơn và bộ máy hoạt động hiệu quả hơn. Một cải cách pháp lý cần được đánh giá không chỉ bằng sự hợp lý trên văn bản, mà còn bằng kết quả trong đời sống.

Nhìn từ phương diện đối ngoại, một hệ thống pháp luật ổn định, minh bạch, nhất quán và có khả năng thực thi là điều kiện quan trọng để nâng cao uy tín của quốc gia. Hội nhập sâu rộng đòi hỏi Việt Nam vừa kiên định lợi ích quốc gia - dân tộc, vừa chủ động hoàn thiện cơ sở pháp lý để thực hiện các cam kết quốc tế và tham gia có trách nhiệm vào đời sống chung của thế giới. Không thể tách rời bản lĩnh đối ngoại với chất lượng thể chế trong nước; càng hội nhập sâu, càng cần một nền tảng pháp quyền vững chắc.

Đặc biệt, bảo đảm quyền con người và quyền công dân không chỉ là một yêu cầu hiến định, mà còn là biểu hiện của trình độ phát triển và sức hấp dẫn của quốc gia. Những quyền ấy phải được chuyển hóa thành cơ hội học tập, chăm sóc sức khỏe, hưởng thụ văn hóa, tiếp cận công lý và tham gia sáng tạo, phát triển. Đối với người yếu thế, đồng bào vùng khó khăn hay người Việt Nam ở nước ngoài, sự gắn kết với Tổ quốc cũng được bồi đắp từ cảm nhận rằng quyền lợi chính đáng được quan tâm, tiếng nói được lắng nghe và cơ hội đóng góp được mở rộng.

Văn hóa, từ góc nhìn ấy, không đứng ngoài câu chuyện Hiến pháp. Một xã hội có văn hóa pháp quyền, biết tôn trọng phẩm giá con người, đề cao sự công bằng và nuôi dưỡng tinh thần trách nhiệm sẽ tạo nên sức mạnh mềm bền vững. Đó là sức mạnh của niềm tin và những giá trị được thực hành mỗi ngày, chứ không chỉ được giới thiệu bằng thông điệp đối ngoại.

PGS. TS. Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương. (Ảnh TGCC)

Hoàn thiện Hiến pháp để củng cố tự chủ, kiến tạo tương lai đất nước

Trong bài phát biểu ngày 6/11/2026, một định hướng có ý nghĩa đặc biệt là yêu cầu tổng kết thi hành Hiến pháp năm 2013, kể cả những nội dung đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025; từ đó chuẩn bị cơ sở lý luận và thực tiễn để nghiên cứu, đề xuất sửa đổi tổng thể Hiến pháp.

Cần hiểu đúng đây là quá trình nghiên cứu, tổng kết và đề xuất, phải được tiến hành khoa học, dân chủ, thận trọng, đúng thẩm quyền, đồng thời tiếp tục thực hiện nghiêm Hiến pháp hiện hành. Tinh thần xuyên suốt không phải thay đổi vì thay đổi, mà là đổi mới có căn cứ, trên nền tảng những giá trị được lịch sử kiểm nghiệm.

Vấn đề cốt lõi của quá trình ấy là Hiến pháp và hệ thống pháp luật phải tạo ra năng lực mới để hiện thực hóa mục tiêu phát triển đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Trong một thế giới biến động nhanh bởi cạnh tranh chiến lược, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, biến đổi khí hậu và sự dịch chuyển các chuỗi giá trị, phát triển đất nước đòi hỏi đồng thời hai phẩm chất: Đủ vững vàng để giữ gìn độc lập, tự chủ; đủ cởi mở và linh hoạt để nắm bắt cơ hội của thời đại.

Hoàn thiện thể chế, trước hết, cần làm cho quyền lực được thực thi đúng đắn và có trách nhiệm. Phân cấp, phân quyền phải gắn với nguồn lực, năng lực thực hiện và cơ chế kiểm soát phù hợp. Chống lạm quyền phải đi cùng với khắc phục tâm lý né tránh, đùn đẩy trách nhiệm. Không thể để những vướng mắc trong phối hợp, những thủ tục không cần thiết hay sự thiếu nhất quán giữa các quy định trở thành chi phí phát triển mà người dân, doanh nghiệp phải gánh chịu.

Cùng với đó, cần chuyển mạnh từ tư duy pháp luật thiên về quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển. Một hệ thống thể chế tốt không chỉ xác định điều gì không được làm, mà còn phải mở ra không gian cho sáng kiến hợp pháp, cho khoa học - công nghệ, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và những mô hình phát triển mới. Tôn trọng các nguyên tắc hiến định, bảo vệ quyền con người, kiểm soát rủi ro và bảo đảm lợi ích công không mâu thuẫn với khuyến khích đổi mới; trái lại, chính là điều kiện để đổi mới diễn ra bền vững và có trách nhiệm.

Từ góc nhìn hội nhập, cần đặc biệt quan tâm xây dựng khả năng tự chủ về thể chế: Có năng lực nhận diện sớm những vấn đề mới, chủ động lựa chọn chính sách phù hợp lợi ích quốc gia, đồng thời tạo hành lang pháp lý đủ minh bạch để hợp tác và cạnh tranh lành mạnh. Sức hấp dẫn của môi trường đầu tư, mức độ tin cậy trong thực hiện cam kết và khả năng bảo vệ lợi ích chính đáng của người dân, doanh nghiệp Việt Nam ở trong và ngoài nước đều liên quan chặt chẽ đến chất lượng pháp luật và hiệu quả thực thi.

Đi xa hơn, quá trình hoàn thiện Hiến pháp cần đặt con người và trách nhiệm với tương lai vào vị trí trung tâm. Những quyết sách về sử dụng tài nguyên, bảo vệ môi trường, phát triển giáo dục, gìn giữ di sản, xây dựng hệ thống an sinh hay phát triển khoa học đều phải tính đến lợi ích lâu dài. Như bài phát biểu nhấn mạnh: “Phát triển hôm nay phải tạo thêm năng lực cho ngày mai”. Đây không chỉ là một yêu cầu đối với chính sách công, mà còn là thước đo văn hóa và đạo lý của sự phát triển.

Có lẽ, cách thiết thực nhất để tri ân những người đã đặt nền móng cho Hiến pháp năm 1946 không phải chỉ là nhắc lại một dấu mốc đáng tự hào. Đó là tiếp tục vun đắp một Nhà nước liêm chính, có năng lực hành động và chịu trách nhiệm trước nhân dân; một nền pháp quyền bảo đảm công lý, khơi dậy sáng tạo và bảo vệ lợi ích quốc gia; một môi trường phát triển để người Việt Nam có thể tự tin vươn lên và đóng góp nhiều hơn cho cộng đồng quốc tế.

Từ nền độc lập giành được tám mươi năm trước đến khát vọng trở thành quốc gia phát triển trong những thập niên tới, tinh thần Hiến pháp chính là một trong những điểm tựa để Việt Nam đi tới tương lai bằng bản lĩnh, trí tuệ và niềm tin của mình.