Khi vi phạm bản quyền không còn là chuyện nhỏ

Vấn đề bản quyền ngày càng trở nên phức tạp đòi hỏi phải liên tục nâng cao nhận thức của các chủ sở hữu quyền cũng như công chúng. (Ảnh minh họa: Hanoimoi)

“Xài chùa” trở thành một thói quen

Trong nhiều năm, internet tại Việt Nam phát triển với tốc độ rất nhanh. Chỉ cần vài cú nhấp chuột, người dùng có thể nghe nhạc miễn phí, xem phim miễn phí, tải sách miễn phí hay theo dõi các sự kiện thể thao phát lậu ở khắp nơi. Điều đáng nói là phần đông người sử dụng gần như không cảm thấy áy náy trước điều đó. Không ít người xem chuyện “xài ké” nội dung của người khác như một thói quen bình thường, thậm chí còn coi đó là sự tiện lợi hiển nhiên của môi trường mạng.

Một bài hát vừa phát hành đã lập tức bị đăng lại trên hàng chục nền tảng khác nhau. Một bộ phim còn đang chiếu rạp thì chỉ vài ngày sau đã xuất hiện trên các website lậu với chất lượng ngày càng tinh vi. Những cuốn sách mới xuất bản nhanh chóng bị scan, chia sẻ công khai trong các hội nhóm. Các trận bóng đá lớn bị phát sóng trái phép mà người xem vẫn vô tư tụ tập theo dõi như thể không có gì sai. Đáng lo hơn, nhiều người không còn nhận ra đây là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Khi sự dễ dãi kéo dài quá lâu, cái sai dần trở thành điều quen thuộc.

Tình trạng xâm phạm bản quyền trong lĩnh vực âm nhạc và nội dung số thực tế đã kéo dài nhiều năm nhưng từng có thời gian không được nhìn nhận đúng mức. Sự phát triển quá nhanh của internet cùng thói quen sử dụng nội dung miễn phí khiến nhiều người mặc nhiên cho rằng cứ xuất hiện trên mạng thì có thể thoải mái dùng lại, chia sẻ hay khai thác mà không cần xin phép.

Không ít mô hình kinh doanh nội dung số cũng lớn lên từ “vùng xám” đó. Từ việc cover ca khúc, cắt ghép bản ghi, đăng lại video cho đến khai thác nhạc trên các nền tảng như YouTube, TikTok hay Facebook, nhiều hoạt động vẫn diễn ra mà chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bản quyền. Ranh giới giữa việc “dùng cho vui”, “mượn tạm” với hành vi khai thác thương mại vì thế ngày càng trở nên mong manh.

Tuy nhiên, những động thái xử lý mạnh tay gần đây cho thấy câu chuyện bản quyền đang bước sang một giai đoạn khác. Nếu trước đây, việc sử dụng nhạc nền không xin phép hay tổ chức biểu diễn cover trái phép diễn ra khá phổ biến và khó xử lý triệt để, thì nay khoảng “xám” ấy đang dần bị thu hẹp.

Có một thực tế rất đáng suy nghĩ, chúng ta sẵn sàng phản ứng gay gắt nếu ai đó lấy cắp chiếc xe, chiếc điện thoại hay món đồ có giá trị vật chất của mình. Nhưng với âm nhạc, phim ảnh, sách vở hay các sản phẩm sáng tạo, nhiều người lại nghĩ rằng “chép một chút cũng không sao”. Điều đó cho thấy xã hội đôi khi vẫn chưa nhìn nhận chất xám như một loại tài sản đúng nghĩa.

Trong khi đó, để tạo ra một ca khúc hay, một bộ phim tử tế hay một cuốn sách có giá trị, người làm nghề phải đánh đổi bằng thời gian, tiền bạc, công sức và cả tuổi trẻ. Có những nghệ sĩ mất nhiều năm để hoàn thành một tác phẩm, nhưng chỉ sau vài giờ phát hành, sản phẩm ấy đã bị sao chép tràn lan mà gần như không thể kiểm soát.

Khi nội dung bị đánh cắp một cách công khai, người thiệt thòi nhất luôn là người sáng tạo chân chính. Nguy hiểm hơn, vi phạm bản quyền trong thời đại số giờ đây không còn là những hành vi nhỏ lẻ, tự phát. Đằng sau các website phim lậu, nền tảng nghe nhạc trái phép hay các hệ thống phát sóng không bản quyền, nhiều người lợi dụng từ đó để kiếm tiền từ quảng cáo, từ lượng truy cập khổng lồ và từ chính công sức lao động của người khác. Nói cách khác, có những người đang làm giàu bằng việc ăn cắp chất xám.

Điều đáng buồn là mô hình ấy từng tồn tại khá lâu mà chưa bị nhìn nhận đủ nghiêm trọng. Một phần bởi việc xử lý bản quyền trên môi trường số vốn rất khó khăn. Nhưng phần khác cũng vì xã hội chưa thật sự xem trọng quyền sở hữu trí tuệ. Nhiều người vẫn nghĩ nội dung trên mạng là thứ “miễn phí”. Họ quen với việc xem không trả tiền, nghe không cần mua bản quyền và chia sẻ vô điều kiện. Tâm lý ấy khiến thị trường sáng tạo trở nên méo mó, người làm nội dung tử tế chật vật tồn tại, còn những kẻ sao chép lại dễ dàng thu lợi.

Nếu tình trạng này tiếp tục kéo dài, điều mất đi không chỉ là doanh thu của nghệ sĩ hay nhà sản xuất. Điều nguy hiểm hơn là động lực sáng tạo của cả một thế hệ. Bởi sẽ rất khó để người ta tiếp tục đầu tư nghiêm túc cho nghệ thuật, điện ảnh, âm nhạc hay nội dung số nếu thành quả lao động có thể bị lấy cắp quá dễ dàng.

“Xài chùa” trở thành một thói quen của không ít người. (Nguồn: SGGP)

Thay đổi thói quen để bảo vệ sáng tạo

Nước ta hiện nay đang nói nhiều đến chuyển đổi số, kinh tế số và công nghiệp văn hóa. Nhưng muốn đi xa trên con đường ấy, điều đầu tiên cần xây dựng chính là văn hóa tôn trọng bản quyền. Trong thế giới hiện đại, sức mạnh của một quốc gia không chỉ nằm ở tài nguyên hay lao động giá rẻ, mà còn nằm ở tri thức và khả năng sáng tạo. Những sản phẩm có giá trị nhất của thời đại hôm nay phần lớn đều là sản phẩm trí tuệ như phần mềm, phim ảnh, âm nhạc, công nghệ hay các ý tưởng sáng tạo.

Vì vậy, nếu một thị trường để tình trạng vi phạm bản quyền diễn ra công khai và kéo dài, niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài cũng sẽ suy giảm. Không ai muốn đưa công nghệ, nội dung hay sản phẩm trí tuệ vào nơi mà tài sản của họ có thể bị đánh cắp dễ dàng. Ở góc độ đó, việc các cơ quan chức năng mạnh tay xử lý những vụ xâm phạm quyền tác giả gần đây mang ý nghĩa rất lớn. Nó cho thấy bản quyền không còn là câu chuyện “nhắc nhở cho có”, mà đã trở thành vấn đề cần được bảo vệ bằng pháp luật nghiêm minh.

Có chuyên gia cho rằng, việc đề xuất tái lập các tổ phản ứng nhanh để ngăn chặn và gỡ bỏ nội dung vi phạm trên môi trường mạng cũng là cần thiết. Trong thời đại số, nếu xử lý chậm vài giờ, nội dung vi phạm có thể lan rộng với tốc độ không thể kiểm soát. Muốn bảo vệ người sáng tạo, cơ chế phản ứng cũng phải đủ nhanh và đủ mạnh.

Thật vậy, một xã hội văn minh không thể chỉ dựa vào chế tài để ngăn con người làm sai. Điều quan trọng hơn là thay đổi nhận thức cộng đồng về giá trị của bản quyền. Đó là khi mỗi người hiểu rằng trả tiền cho một bộ phim, mua một cuốn sách hay sử dụng nền tảng âm nhạc có bản quyền là cách tôn trọng lao động sáng tạo. Đó cũng là cách giúp những người làm nghề có thể tiếp tục sống được bằng công việc tử tế của họ.

Đề cập tình trạng mạng xã hội "xào tin", ngang nhiên lấy tin hoặc dùng kỹ thuật biến đổi tin để trộm tin tức của báo chí xảy ra khá phổ biến, ĐBQH Bùi Hoài Sơn cho rằng, cần tăng cường thực thi pháp luật một cách quyết liệt, nhất quán. Công điện 38/CĐ-TTg đã đặt ra yêu cầu tập trung đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tinh thần đó cần được cụ thể hóa trong lĩnh vực báo chí bằng các đợt rà soát, xử lý các website, fanpage, kênh mạng xã hội chuyên sao chép, xào nấu, trục lợi từ tin bài báo chí. Không chỉ xử lý người đăng tải, mà cần xử lý cả chuỗi lợi ích phía sau: quảng cáo, tiếp thị liên kết, trung gian thanh toán, đơn vị vận hành kỹ thuật nếu cố tình tiếp tay.

"Cần buộc các nền tảng số có trách nhiệm cao hơn. Nền tảng không thể chỉ nói rằng nội dung là do người dùng đăng tải. Khi họ có thuật toán phân phối, có cơ chế kiếm tiền, có chính sách quảng cáo, thì họ cũng phải có trách nhiệm trong việc phát hiện, gỡ bỏ, hạn chế lan truyền và ngăn tái phạm đối với nội dung vi phạm bản quyền báo chí. Cần có cơ chế 'thông báo và gỡ bỏ' nhanh hơn, minh bạch hơn, có phản hồi rõ ràng hơn cho cơ quan báo chí", ĐBQH. Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Nhiều người thường nói rằng, một ly cà phê có thể đắt hơn tiền thuê bao xem phim cả tháng, nhưng chúng ta vẫn dễ dàng trả tiền cho ly cà phê hơn là cho nội dung số. Khi xã hội còn xem nhẹ chất xám, “văn hóa xài chùa” sẽ còn tồn tại. Nhưng nếu mỗi người bắt đầu từ những điều rất nhỏ, không xem phim lậu, không mua sách lậu, không nghe nhạc trái phép thì môi trường sáng tạo sẽ dần thay đổi. Sự văn minh trong thời đại số không nằm ở việc chúng ta dùng công nghệ hiện đại đến đâu, mà nằm ở cách chúng ta cư xử với thành quả lao động của người khác.