Một cẩm nang về quản trị trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm

Trong nhiều năm, các cuộc thảo luận về trí tuệ nhân tạo (AI) chủ yếu xoay quanh tốc độ phát triển công nghệ: mô hình nào mạnh hơn, thuật toán nào chính xác hơn hay AI có thể thay thế bao nhiêu công việc của con người. Tuy nhiên, khi AI ngày càng hiện diện trong các lĩnh vực nhạy cảm như tuyển dụng, tài chính, y tế, giáo dục hay quản trị công, một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Ai sẽ chịu trách nhiệm khi AI đưa ra quyết định sai?

Điểm mạnh của cuốn sách không nằm ở việc dự báo tương lai công nghệ mà ở khả năng giúp người đọc nhận diện những thách thức đang hiện hữu. (Nguồn: TIMES)

Đó cũng là vấn đề trung tâm của cuốn sách Đạo đức AI: Nguyên tắc và Thực hành – Xây dựng hệ thống AI đáng tin cậy trong 90 ngày vừa được Công ty CP Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời đại (TIMES) liên kết với Nhà xuất bản Khoa học – Công nghệ – Truyền thông phát hành.

Tác giả không tiếp cận đạo đức AI như một chủ đề triết học thuần túy mà tập trung vào những câu hỏi thực tiễn như dữ liệu có hợp pháp hay không, hệ thống có tạo ra thiên vị hay không, ai chịu trách nhiệm khi xảy ra sự cố và tổ chức cần cơ chế nào để giám sát các quyết định do AI tạo ra.

Một điểm đáng chú ý là tác giả xem đạo đức AI không phải rào cản của đổi mới sáng tạo mà là điều kiện để đổi mới phát triển bền vững. Ông ví quản trị AI như “chiếc phanh” trên một chiếc xe đang lao nhanh.

Theo tác giả, rủi ro lớn nhất không nằm ở công nghệ mà ở sự thiếu chuẩn bị của con người. Một hệ thống có thể vận hành hiệu quả về mặt kỹ thuật nhưng vẫn gây hậu quả nghiêm trọng nếu thiếu cơ chế kiểm soát, giám sát và xác định trách nhiệm.

Được xây dựng theo hướng thực hành, cuốn sách triển khai từ các khái niệm nền tảng của đạo đức AI đến những vấn đề cụ thể như quản trị dữ liệu, đánh giá rủi ro, tính minh bạch của thuật toán, khả năng giải trình, quyền riêng tư và văn hóa AI có trách nhiệm trong tổ chức.

Điểm nổi bật là việc giới thiệu một khung quản trị AI (AI Governance Framework) tương đối hoàn chỉnh, giúp doanh nghiệp từng bước xây dựng hệ thống quản trị AI trong 90 ngày.

Tác giả cung cấp nhiều công cụ thực tiễn như bảng kiểm đánh giá rủi ro, bộ câu hỏi thẩm định hệ thống AI và các biểu mẫu hỗ trợ quá trình ra quyết định. Nhờ đó, cuốn sách có giá trị tham khảo đối với lãnh đạo doanh nghiệp, chuyên gia chuyển đổi số, quản trị rủi ro, luật sư doanh nghiệp và các nhóm kỹ thuật phát triển sản phẩm AI.

Nhiều chuyên gia đánh giá cao giá trị của cuốn sách. TS. Lê Nguyên Phương cho rằng tác phẩm góp phần giúp các cuộc đối thoại về AI tại Việt Nam trở nên thực chất và nhân văn hơn. Tiến sĩ Dược Trương Biên (Hoa Kỳ) nhận định vấn đề cốt lõi không phải AI có đạo đức hay không mà là con người sử dụng AI có giữ vững các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp hay không.

Trong khi đó, TS. Trần Sĩ Chương đánh giá cao cách tác giả kết nối giữa triết học, quản trị, pháp lý và thực tiễn doanh nghiệp; còn PGS.TS. Nguyễn Thị Việt Hà cho rằng cuốn sách góp phần thu hẹp khoảng cách giữa pháp luật và thực tiễn vận hành AI có trách nhiệm.

Điểm mạnh của cuốn sách không nằm ở việc dự báo tương lai công nghệ mà ở khả năng giúp người đọc nhận diện những thách thức đang hiện hữu. Cuốn sách nhắc nhở rằng AI không chỉ là câu chuyện của thuật toán mà còn là câu chuyện của trách nhiệm, niềm tin và những quyết định tác động trực tiếp đến con người.

Nếu nhiều cuốn sách hiện nay tập trung trả lời câu hỏi “AI có thể làm được gì?”, thì tác phẩm của Đào Trung Thành lại hướng người đọc đến một vấn đề quan trọng hơn: “Làm thế nào để AI trở thành một hệ thống đáng tin cậy?”. Đó cũng là bài toán có ý nghĩa quyết định đối với tương lai của AI trong những năm tới.

Tác giả Đào Trung Thành hiện là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Truyền thông số Việt Nam, nguyên Phó Viện trưởng Viện Blockchain và Trí tuệ nhân tạo (ABAII), với hơn 30 năm kinh nghiệm trong tư vấn, đào tạo và triển khai các chương trình chuyển đổi số cho cơ quan nhà nước và doanh nghiệp.