Nhà văn hóa Hữu Ngọc bàn về học “lễ” và học “văn”

Hữu Ngọc
Theo dõi TGVN trên
TGVN. Cái vốn gốc của đạo làm người thì trẻ đã thừa hưởng của xã hội và nhất là gia đình trước khi đi học và trong khi đi học, ảnh hưởng tốt xấu của gia đình và xã hội rất lớn.
nha van hoa huu ngoc ban ve hoc le va hoc van Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Mỗi ngày 1, 2 đô-la
nha van hoa huu ngoc ban ve hoc le va hoc van Nhà văn hóa Hữu Ngọc bàn về một hiện tượng xã hội học: Chúa trời và bóng đá

Nếu tôi nhớ không nhầm thì vào những năm 1980, nhà giáo dục Nguyễn Lân bị “đấu tố” vì nêu khẩu hiệu cũ Tiên học lễ, hậu học văn.

Nhưng qua thời gian, khẩu hiệu ấy được chấp nhận, nhiều trường trưng lên ngay ngoài cổng. Năm ngoái, cô giáo hiệu trưởng một trường PTTH ở Kiến An đã biên soạn cuốn Tập bài đạo đức để giải thích chữ lễ trong câu Tiên học lễ...

Cho lễ nghĩa là đạo đức. Ý đồ của cô thì tốt, nhưng trình độ hiểu biết còn non, chất lượng sách kém nên bị thu hồi. Hai sự việc trên xảy ra cách nhau ba chục năm. Điều này chứng tỏ lễ và văn vẫn là vấn đề thời sự của giáo dục. Trước khi phê phán hay tán thành Tiên học lễ, hậu học văn, có lẽ nên tìm hiểu thêm lễ là gì, văn là gì? Ý nghĩa câu đó áp dụng vào hoàn cảnh xã hội của từng thời kỳ lịch sử có thể khác nhau.

Ý nghĩa cổ điển của lễ văn:

Lễ là một khái niệm cơ bản của Khổng học và có một cơ sở lý luận phức tạp. Nghĩa gốc của lễ là hình thức cúng tế, cầu thần ban phúc, nghĩa rộng là những quy tắc cho đời sống chung trong một cộng đồng xã hội (như cưới xin, ma chay, thăm hỏi, quan hệ chính quyền, làng xóm, gia đình, họ hàng...), lối cư xử hàng ngày (lời nói, cử chỉ, thái độ) trong các mối quan hệ ấy. Theo Nho giáo, lễ để thể hiện trật tự của trời đất. Trời đất và xã hội có trên có dưới, cần có lễ để phân biệt tôn ti trật tự. Lễ nhằm ngăn cản những cá nhân có hành vi và tình cảm không thích đáng với vị trí của mình (cha mẹ ra cha mẹ, con cái ra con cái, thầy ra thầy, trò ra trò...). Nhà toán học và Việt Nam học Hoàng Xuân Hãn nhấn mạnh: “Lễ là một từ thường bị dịch sai (ngoài nghĩa cúng tế, nghi lễ), lễ chỉ sự ứng xử với nhau một cách phù hợp với những quy tắc về nề nếp thanh lịch, lễ tiết” (Toàn tập La Sơn Yên Hồ Hoàng Xuân Hãn). Như vậy, lễ là ứng xử, thái độ bên ngoài để thể hiện cái bên trong, là nội hàm của chữ văn. Cô giáo ở Kiến An hiểu lễ là đạo đức, đã nhầm cái bên ngoài với cái bên trong.

Vậy khái niệm văn là gì?

Chữ văn có nhiều nghĩa, nhưng có thể hiểu khái quát là đạo trời, đạo Khổng (thể hiện trong Tứ thư và Ngũ kinh). Từ điển Dictionnaire Annamite Chinois Francais của linh mục G.Hue cho là có trường hợp văn đồng nghĩa với văn hóa, văn hiến, văn minh (mà của Trung Quốc là đạo Khổng).

Tóm lại, câu Tiên học lễ, hậu học văn nghĩa gốc là phải ứng xử lễ phép đối với thầy trước đã, trước khi học chữ để tiếp thu đạo thánh hiền (văn).

Những nhà lý học đời Tống đã thần thánh hóa đạo Khổng khiến cho quan hệ thầy trò trở nên thiêng liêng (trong tam cương: quân, sư, phụ). Chữ lễ đối với thầy gần mang tính tôn giáo.

Tiên học lễ, hậu học văn gia nhập Việt Nam:

Ý nghĩa đơn giản câu này trong dân gian là: đi học thì phải trọng thầy, nhưng ứng xử thể hiện chữ lễ như thế nào lại thay đổi tùy từng thời kỳ.

Thời phong kiến, qua thư tịch Hán Nôm, ta thấy quan hệ thầy trò gần với “tôn sư trọng đạo” của Tống Nho. Chu Văn An được thờ ở Văn Miếu. Có thể, cũng như mọi giáo điều Khổng học khi nhập vào ta, quan hệ sư đệ được dân gian hóa và gần gũi với nhau hơn ở Trung Quốc (vai trò thầy đồ trong làng xã), ít câu nệ hơn về lễ độ. Thời Pháp thuộc, trước khi bỏ chữ Nho, tinh thần đó vẫn tồn tại. Ngay cả vào những năm 1920, năm lên 6 tuổi, tôi còn đi học chữ Nho, thầy đồ ở phố Hàng Quạt Hà Nội, “tiên học lễ…” - cha mẹ tôi phải làm lễ xôi gà để tôi “nhập môn”. Khi thôi học chữ Hán, tôi theo học hệ thống Pháp-Việt: sáu năm tiểu học, bảy năm trường Bưởi, một năm đại học Luật. Càng lên các lớp cao, từ Cao đẳng tiểu học, lớp không chỉ có một thầy như thời Nho học, truyền thống tôn sư trọng đạo vẫn còn, nhưng học sinh lớn đã có thái độ phê phán thầy dạy về khả năng, về đạo đức, điều trước kia là tối kỵ!

Mấy năm trước Cách mạng tháng Tám, tôi đi dạy trung học ở Vinh (trường Lễ Văn) và ở Huế thì thấy tình thầy trò ở miền Trung còn sâu đậm lắm. Cho đến nay, có học sinh cũ ở Vinh, là bác sĩ về hưu, trên 80 tuổi, tuy chỉ kém tuổi tôi chút ít, vẫn nhất định gọi tôi là thầy. Tết nào cũng đến chúc Tết thầy, biếu tặng giò thủy tiên. Năm nào các học sinh cũ cũng tổ chức họp lớp rồi đến chào thầy. Cách mạng tháng Tám đã dân chủ hóa quan hệ thầy trò. Trước khi vào bộ đội năm 1950, tôi dạy ở Nam Định và Yên Mô, học sinh cấp 3 gọi thầy là “anh, chị”, học sinh rất gần tôi, coi như anh cả. Quan hệ thân mật khác thời trước.

Năm 1950 có tổng động viên. Các trò tòng quân đến 9/10 người, còn tôi thì lên Chiến khu Việt Bắc. Một số học sinh vào Nam, đa số đi kháng chiến ở Việt Bắc, dù ở Nam hay Bắc, họ đều trở thành cán bộ quân sự và dân sự xuất sắc. Sau chiến tranh, các cựu học sinh tuổi ngũ tuần đã lập hội ở trong và ngoài nước (nhất là ở Mỹ), vượt qua hàng rào ý thức hệ, họ giao lưu với các thầy cũ.

Nôm na có thể hiểu là học ứng xử lễ nghĩa trước khi học chữ.

Cái vốn gốc của đạo làm người thì trẻ đã thừa hưởng của xã hội và nhất là gia đình trước khi đi học và trong khi đi học, ảnh hưởng tốt xấu của gia đình và xã hội rất lớn.

Vì vậy, quy tội đạo đức và xã hội xuống cấp do giáo dục nhà trường chỉ đúng một phần. Giáo dục chỉ có thể tốt được khi chính thể tạo ra một xã hội tốt, môi trường gia đình tốt! Nếu phô trương khẩu hiệu Tiên học lễ... ở cổng trường mà cái gốc không tương ứng thì chỉ là khẩu hiệu suông. Thì ra khẩu hiệu ấy không chỉ cần cho học trò mà cần cho cả các thầy cô!

nha van hoa huu ngoc ban ve hoc le va hoc van

Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Bảo vật của chùa Hồng Phúc

TGVN. Bảo vật đặc biệt của chùa Hồng Phúc là một bức tượng, có lẽ ở Việt Nam không chùa nào có. Đó là tượng một ...

nha van hoa huu ngoc ban ve hoc le va hoc van

Nhà văn Hữu Ngọc: Việt Nam và Khối Pháp ngữ

TGVN. Việt Nam có truyền thống văn hóa Pháp, việc Việt Nam gia nhập Khối Pháp ngữ còn có những lợi ích cụ thể về ...

nha van hoa huu ngoc ban ve hoc le va hoc van

Nhà văn Hữu Ngọc: Học tiếng Tây để đánh Tây

TGVN. Từ lúc người An Nam buộc phải học tiếng Tây đến khi trí thức được Tây đào tạo lại đánh Tây, cuộc hành trình ...

Có thể bạn quan tâm

Đọc thêm

Dự báo thời tiết ngày và đêm nay (21/1): Bắc Bộ trời rét; Vùng núi cao Tây Bắc khả năng có băng giá, sương muối; Nam Bộ ngày nắng, đêm không mưa

Dự báo thời tiết ngày và đêm nay (21/1): Bắc Bộ trời rét; Vùng núi cao Tây Bắc khả năng có băng giá, sương muối; Nam Bộ ngày nắng, đêm không mưa

Dự báo thời tiết Bắc Bộ trời rét, vùng núi cao Tây Bắc khả năng có băng giá, sương muối; Bắc Trung Bộ, Tây Nguyên rét về đêm và sáng.
Tân Tổng thống Mỹ ký 15 sắc lệnh hành pháp đảo ngược chính sách của người tiền nhiệm

Tân Tổng thống Mỹ ký 15 sắc lệnh hành pháp đảo ngược chính sách của người tiền nhiệm

Như dự đoán, tân Tổng thống Joe Biden đã ký hàng loạt sắc lệnh hành pháp nhằm hiện thực hóa cam kết hành động trong ngày đầu tiên trên cương ...
Tân Tổng thống Joe Biden chính thức nhậm chức, cam kết hàn gắn nước Mỹ, phục hồi quan hệ với đồng minh

Tân Tổng thống Joe Biden chính thức nhậm chức, cam kết hàn gắn nước Mỹ, phục hồi quan hệ với đồng minh

Trưa ngày 20/1 giờ địa phương, tại Đồi Capitol, Washington D.C., ông Joe Biden đã chính thức tuyên thệ nhậm chức, trở thành Tổng thống thứ 46 của Mỹ.
Giá vàng hôm nay 21/1: Mỹ có tân Tổng thống, vàng khởi sắc, có thể lên tới 2.300 USD/ounce

Giá vàng hôm nay 21/1: Mỹ có tân Tổng thống, vàng khởi sắc, có thể lên tới 2.300 USD/ounce

Trước giờ ông Joe Biden nhậm chức Tổng thống Mỹ, giá vàng thế giới quay đầu tăng phi mã.
Tin bất động sản hôm nay 21/1: Chuyện giá nhà và ‘bong bóng’ ở TP. Hồ Chí Minh; lý do ‘ông lớn’ địa ốc ồ ạt rót tiền vào miền đất hứa Hà Nội

Tin bất động sản hôm nay 21/1: Chuyện giá nhà và ‘bong bóng’ ở TP. Hồ Chí Minh; lý do ‘ông lớn’ địa ốc ồ ạt rót tiền vào miền đất hứa Hà Nội

Nhà đầu tư địa ốc phía Nam ‘Bắc tiến’, xung quanh giá đất và ‘bong bóng’ bất động sản TP.HCM,… là những tin bất động sản đáng chú ý.
XSMT 21/1 - XSMT thứ 5 - Kết quả xổ số miền Trung hôm nay - SXMT 21/1/2021 - dự đoán XSMT 22/1

XSMT 21/1 - XSMT thứ 5 - Kết quả xổ số miền Trung hôm nay - SXMT 21/1/2021 - dự đoán XSMT 22/1

XSMT 21/1. KQXSMT thứ 5. Trực tiếp kết quả xổ số miền Trung nhanh nhất hôm nay ngày 21 tháng 1 năm 2021. KQSXMT. SXMT 21/1.
XSMN 21/1 - XSMN thứ 5 - Kết quả xổ số miền Nam hôm nay - SXMN 21/1/2021 - dự đoán XSMN 22/1

XSMN 21/1 - XSMN thứ 5 - Kết quả xổ số miền Nam hôm nay - SXMN 21/1/2021 - dự đoán XSMN 22/1

XSMN 21/1. KQXSMN thứ 5. Trực tiếp kết quả xổ số miền Nam nhanh nhất hôm nay ngày 21 tháng 1 năm 2021. KQSXMN. SXMN 21/1.
XSMB 21/1 - XSMB thứ 5 - Kết quả xổ số miền Bắc hôm nay - SXMB 21/1/2021 - dự đoán XSMB 22/1

XSMB 21/1 - XSMB thứ 5 - Kết quả xổ số miền Bắc hôm nay - SXMB 21/1/2021 - dự đoán XSMB 22/1

XSMB 21/1. KQXSMB thứ 5. Trực tiếp kết quả xổ số miền Bắc nhanh nhất hôm nay ngày 21 tháng 1 năm 2021. KQSXMB. SXMB 21/1.
Giá cà phê hôm nay 21/1: Sàn giao dịch đỏ lửa, ngóng kích thích của tân Tổng thống Mỹ; Giá hồ tiêu tiếp tục lặng sóng

Giá cà phê hôm nay 21/1: Sàn giao dịch đỏ lửa, ngóng kích thích của tân Tổng thống Mỹ; Giá hồ tiêu tiếp tục lặng sóng

Giá cà phê trên cả hai sàn giao dịch lớn nhất thế giới đều đỏ rực trong ngày Tổng thống Mỹ thứ 46 nhậm chức.
Tử vi hôm nay - Xem tử vi vui 12 con giáp ngày 21/1: Tuổi Tý vận may tài lộc, tuổi Ngọ lưu ý sức khỏe

Tử vi hôm nay - Xem tử vi vui 12 con giáp ngày 21/1: Tuổi Tý vận may tài lộc, tuổi Ngọ lưu ý sức khỏe

Tử vi hôm nay 21/1/2021, tử vi 12 con giáp - tuổi Tí, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất và Hợi về công việc, tài lộc...
Ngắm thác mây bồng bềnh, cảnh tượng hiếm gặp ở 'thiên đường check-in' Tà Xùa

Ngắm thác mây bồng bềnh, cảnh tượng hiếm gặp ở 'thiên đường check-in' Tà Xùa

Săn mây Tà Xùa là hoạt động yêu thích của các tín đồ du lịch. Tuy nhiên, không phải ai cũng may mắn gặp được thác mây uốn lượn qua triền núi.
Hoa anh đào bung nở say đắm lòng người nơi miền biên cương xứ Nghệ

Hoa anh đào bung nở say đắm lòng người nơi miền biên cương xứ Nghệ

Những ngày này hoa anh đào đang bung nở tại khu vực trường Tiểu học Mường Típ 1, huyện Kỳ Sơn, Nghệ An làm xao xuyến lòng người.
Lữ hành Việt Nam khát khao khôi phục trong năm 2021

Lữ hành Việt Nam khát khao khôi phục trong năm 2021

Những tin buồn của năm Covid khiến Hiệp hội Lữ hành Việt Nam phải ráo riết tìm giải pháp khôi phục và phát triển ở ngay những ngày đầu năm 2021.
Những cuốn hộ chiếu 'quyền lực' nhất thế giới năm 2021

Những cuốn hộ chiếu 'quyền lực' nhất thế giới năm 2021

Mới đây Bảng xếp hạng hộ chiếu Henley đã công bố thứ hạng hộ chiếu 'quyền lực' nhất thế giới năm 2021, các nước châu Á vẫn chiếm trọn top 3.
Cặp đôi Hà Nội lên Y Tý chụp ảnh cưới dưới cảnh tuyết rơi, băng giá kỳ ảo

Cặp đôi Hà Nội lên Y Tý chụp ảnh cưới dưới cảnh tuyết rơi, băng giá kỳ ảo

Giữa khung cảnh tuyết rơi phủ trắng xóa, cặp đôi từ Hà Nội đã vượt qua giá lạnh của thời tiết, tạo nên những bức hình cưới đẹp lung linh như ở trời Âu.
Hãng hàng không nào an toàn nhất năm 2021?

Hãng hàng không nào an toàn nhất năm 2021?

Năm thứ ba liên tiếp, Quantas (Australia) được đánh giá là hãng hàng không an toàn nhất thế giới, trong cuộc bình chọn của trang AirlineRatings.
Bản dịch 'Nhật ký trong tù' của Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng tiếng Na Uy có gì đặc biệt?

Bản dịch 'Nhật ký trong tù' của Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng tiếng Na Uy có gì đặc biệt?

Cách đây hơn nửa thế kỷ, 'Nhật ký trong tù' của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng được dịch ra tiếng Na Uy.
Đọc sách gì Tết Tân Sửu năm nay?

Đọc sách gì Tết Tân Sửu năm nay?

Đọc sách ngày Xuân vốn là nét đẹp truyền thống của người Việt nhưng đã bị mai một theo thời gian và các nhà xuất bản đang nỗ lực phục hồi.
Ra mắt sách về Đại hội Đảng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng

Ra mắt sách về Đại hội Đảng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng

Cuốn sách tập hợp ba bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng về công tác tiến hành Đại hội Đảng bộ các cấp và Đại hội XIII của Đảng...
Nhạc sĩ Phạm Tuyên - 'Cây đại thụ và Cánh én tuổi thơ'

Nhạc sĩ Phạm Tuyên - 'Cây đại thụ và Cánh én tuổi thơ'

Nhân dịp kỷ niệm sinh nhật lần thứ 91 của nhạc sĩ Phạm Tuyên, NXB Hội Nhà văn ra mắt cuốn sách 'Nhạc sĩ Phạm Tuyên - Tuyển tập 100 bài hát'.
Chúng tôi ăn rừng – nhật ký sống về lưu trú ở vùng cao nguyên Việt Nam

Chúng tôi ăn rừng – nhật ký sống về lưu trú ở vùng cao nguyên Việt Nam

‘Chúng tôi ăn rừng’ là công trình nghiên cứu dân tộc học mang tính kinh điển của Georges Condominas về những người bán du mục ở vùng cao nguyên Việt Nam.
Hai cuốn sách giải mã ngành công nghiệp giải trí siêu lợi nhuận

Hai cuốn sách giải mã ngành công nghiệp giải trí siêu lợi nhuận

Cuốn sách 'Giải mật Ngoại hạng Anh' và cuốn sách về Disney’s Land sẽ giúp người đọc hiểu hơn về ngành công nghiệp giải trí siêu lợi nhuận.
Phiên bản di động