Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Người Nhật nghĩ gì?

Hữu Ngọc
TGVN. Muốn biết tâm tư tình cảm của con người thuộc một dân tộc nào đó, thì có lẽ một cách tốt nhất là nghiên cứu tục ngữ của dân tộc ấy.
TIN LIÊN QUAN
nha van hoa huu ngoc nguoi nhat nghi gi Nhà văn hóa Hữu Ngọc bàn về cái chết và tâm trạng chờ chết
nha van hoa huu ngoc nguoi nhat nghi gi Nhà văn hóa Hữu Ngọc bàn về các dân tộc thuộc địa cũ và toàn cầu hóa
nha van hoa huu ngoc nguoi nhat nghi gi

Theo nhà nghiên cứu tục ngữ Nhật Bản Ôtô Hưddi, tục ngữ là thơ của đạo lý dân gian, làm cuộc sống thường ngày thêm ý vị. Do đó, tục ngữ chỉ có thể sản sinh và nảy nở trong những thời kỳ rung cảm với thơ để thể hiện những tình cảm và ý nghĩ phổ biến, khi đời sống xã hội mang nhiều tính tập thể hơn cá nhân. Đời sống hiện đại ít sản sinh ra tục ngữ hơn, mà thiên về lời châm chọc, châm ngôn, cách ngôn mang nhiều dấu ấn cá nhân.

Một thời kỳ lãng mạn sống quá thiên về tình cảm và mơ mộng nghệ thuật, như thời Heeian (thế kỷ XVIII-XII) cũng không thuận lợi cho tục ngữ phát triển.

Phân tích từ nguyên, học giả Motoori Norinaga (1730–1801) cho “tục ngữ” (tiếng Nhật là Kotowara) gốc là lời sấm, lời của thần thánh dạy. Tập Cổ sự ký (762) có thể cung cấp một số thí dụ.

Thời Kamamura (thế kỷ VII-XIV), đạo Phật rất thịnh hành; đồng thời, chính quyền quân sự rất mạnh. Dân chúng chưa phát triển ý thức nhiều nên tục ngữ ra đời ít. Thế kỷ XIV-XVI, có những hoàn cảnh làm cho một số tư tưởng trở nên phổ biến trong nhiều tầng lớp dân chúng, do đó, có sự thông cảm chung để tục ngữ xuất hiện; đạo Phật truyền bá tư tưởng bình đẳng và tư tưởng về tính phù du của cuộc thế; ở nông thôn, nhân dân thường tập hợp ở nhà kỳ mục hay lãnh chúa trong những dịp cưới xin, hội lễ... Ở các cuộc tụ họp ấy, có những người kể chuyện thường hay thêm thắt những câu ý vị, dễ trở thành tục ngữ. Loại hài kịch ngắn Kyogen có tính trào phúng cũng dễ đẻ ra một số tục ngữ. Nhiều tục ngữ xuất phát từ những lời giáo huấn của Khổng giáo và Phật giáo, được thể hiện lại bằng ngôn ngữ nhân dân.

Thời Edo (thế kỷ XVII– giữa XIX) tục ngữ phát triển nhất. Tầng lớp thương nhân hình thành và là động lực văn hóa của thị thành toàn quốc. Tục ngữ mang tính hiện đại hơn, nội dung phức tạp hơn, không còn theo một chiều như những giáo huấn thời trước, mà nói lên cái phải trái trong cùng một vấn đề của cuộc đời, bằng một giọng hài hước, và hóm hỉnh hơn.

Thí dụ, nói về vợ, có hai nhận định ngược nhau:

- “ Vợ và nồi tốt hơn khi dùng lâu”.

- “Vợ và chiếu chỉ tốt hơn khi còn mới nguyên”.

Hay về thái độ với kẻ thù:

- “Lấy ân báo oán”.

- “Mi chết đi, ta sẽ móc mắt mi ra”.

Nhiều tục ngữ không chú ý đến luân lý nữa, mà nêu những thái độ ứng xử thực tế.

Đời sống thị dân thời đó sinh ra nhiều tục ngữ, nhưng trong đó, thị dân cũng chịu ảnh hưởng tâm lý những tầng lớp khác như võ sĩ, sư sãi, nhà nho, ảnh hưởng nông dân bớt đi so với những giai đoạn thời Trung cổ trước đó.

Tục ngữ mang dấu ấn giai cấp võ sĩ như:

- “Hãy buộc mũ cho chặt sau khi chiến thắng” (ý nói thắng chớ vội kiêu)

- “Bước ra khỏi nhà phải sẵn sàng đối phó với bảy kẻ địch”.

- “Chiến sĩ và vàng nghỉ ngơi nhưng không gỉ”.

- “Gươm cùn chỉ để làm bếp” (ý nói một võ sĩ quý tộc bị suy đốn).

Ảnh hưởng của sư sãi và đạo Phật có thể thấy trong những tục ngữ như:

- “Sớm: mặt hồng hào, chiều: đống xương trắng”.

- “Cùng ngồi trên một tòa sen” (nói về ước mơ của cặp tình nhân được lên cõi Phật).

- “Đi sang cõi chết không còn vua chúa”.

- “Có tụ có tan”.

Những tục ngữ chịu ảnh hưởng Phật giáo mang nặng dấu ấn thị dân, để ý nhiều đến đời sống thực tế và mang tính phê phán hơn:

- “Tranh Phật vẽ rồi nhưng không vẽ mắt: (ý nói làm đãi bôi cho người khác).

- “Ngủ là thiên đàng” (ý nói: thức phải làm lụng khổ sở).

- “Cúng Phật A-di-đà nhiều vàng thì Phật càng sáng bóng” (ý nói về sức mạnh của đồng tiền)

Nhiều tục ngữ Nhật Bản sử dụng những yếu tố của thiên nhiên:

- “Có trăng thì có mây, có hoa thì có gió” (ý nói: không có gì không bị mắc míu).

- “Thoang thoảng mùi hoa” (ý nói: gần gụi thân mật nhau quá thành nhàm).

- “Hoa thì đẹp nhưng cành cao quá”.

- “Nhìn hoa cho kỹ trước khi hái”.

- “Hoa anh đào nở trong núi sâu” (ý nói: người đẹp ít ai biết).

- “Cái gì không thấy đều là hoa” (ý nói: cái gì không biết đều hay).

- “Hoa nở trên cây khô” (ý nói: về điều bất ngờ).

- “Bánh bao còn hơn hoa”.

- “Liễu không bị gẫy khi tuyết rơi” (ý nói: người yếu nhưng chịu đựng dẻo dai)

- “Sen nở trong bùn” (ý nói: cái gì quý giá lại bị ở nơi tồi tàn).

- “Liễu trước gió” (ý nói: phản ứng mềm dẻo khi bị tấn công).

Có những tục ngữ đề cao thơ và nhà thơ:

- “Thơ khiến cho quan hệ nam nữ êm dịu”.

- “Thơ khuấy trời động đất” (ý nói: chân lý và lòng thực thà khiến mọi người cảm kích).

- “Người nghèo sinh ra ăn cắp, tình yêu tạo nhà thơ”

Nhưng cũng có những ý kiến thực tế hơn:

- “Cày ruộng hơn làm thơ”.

Tình yêu và phụ nữ là những đề tài phong phú cho tục ngữ.

- Nói: “Tôi ghét” có nghĩa là “Tôi yêu”.

- “Ghen là linh hồn của yêu”.

- “Lòng dạ đàn ông thay đổi như trời thu”.

- “Lòng dạ đàn bà thay đổi như tiết trời tháng tư”.

- “Quạt mùa thu” (ý nói: phụ nữ bị bỏ rơi).

Do ảnh hưởng của Khổng giáo, nữ giới bị coi thường:

- “Đàn bà suy nghĩ không qua đầu mũi”.

- “Tóc đàn bà buộc được voi” (ý nói: đàn bà dai như đỉa).

Một vài nét khác về nữ giới:

- “Không cần có gốc danh gia, phụ nữ cũng có thể đi kiệu hoa” (ý nói: lấy chồng sang).

- “Nếu nhìn phụ nữ hãy nhìn ban đêm, hay xa xa, hay dưới ô” (ý nói: dễ thấy đẹp hơn).

- “Ba mươi tuổi mà tay áo còn lụng thụng, bốn mươi mà tóc còn búi theo kiểu Ximađa!” (ý nói về sự lố bịch: trẻ gái mới mặc áo tay lụng thụng, và búi tóc kiểu Ximađa).

Nói về tình cảm con cái:

- “Chỉ có nuôi con mới biết lòng cha mẹ”

- “Mù vì con” (vì quá nuông con)

Có những tục ngữ sử dụng hình ảnh ý nhị như”

- “Đau khổ vì sợ đau đẻ” (có khi đau khổ vì tưởng tượng).

- “Treo đầu cừu bán thịt chó”

- “Khi người điên chạy, người tỉnh cũng chạy nốt” (bắt chước nhau).

- “Làm mà xong mới nói chuyện mời thầy lang”.

- “Gió cứ thổi, núi không chuyển”.

- “Đừng đổi láng giềng gần lấy chị em ở thành thị xa”.

- “Sống thì bảy lần được, bảy lần mất” (phải đợi chết mới biết ai may rủi).

- “Ve sầu lắm lời, nhưng đom đóm lặng lẽ đau khổ hơn vì bị lửa thiêu” (phụ nữ mê trai y như đom đóm bị thiêu).

- “Tụng kinh bên tai ngựa” (nói với người không biết nghe thì mất công).

- “Càng vội, càng nên theo đường vòng”.

- “Con người chỉ sống một đời, tiếng tăm sẽ còn mãi mãi”.

- “Đang ngủ, nước thình lình chảy vào lỗ tai” (ý nói: gặp một điều bất ngờ không thích thú).

- “Người nghèo ngủ say”.

- “Làm túi xách thì quá ngắn, để viền tay áo lại quá dài” (đồ vô dụng).

- “Lấy quả bầu úp cá” (mất công toi).

- “Ngu không có thuốc chữa”

- “Đóng đinh vào cám” (công toi).

- “Tin dữ chạy thiên lý”

- “Đem vàng cho mèo” (phí của)

Từ thời Minh Trị, một số tục ngữ phương Tây được đưa vào ngôn ngữ Nhật Bản:

- “Một đầu óc lành mạnh sống trong thân thể lành mạnh”

- “Trời cứu những kẻ tự cứu mình”.

- “Đuổi theo hai con thỏ thì chẳng được con nào”.

- “Hãy đập sắt khi sắt đương nóng”.

- “Ném một viên đá, giết chết hai con chim…”

nha van hoa huu ngoc nguoi nhat nghi gi

Nhà văn Hữu Ngọc bàn về đầm và hồ Hà Nội

Đầm và hồ Hà Nội là tấm gương phản ánh tinh thần Hà Thành - đầm hồ là động cơ bị gây mê nhưng luôn ...

nha van hoa huu ngoc nguoi nhat nghi gi

Nhà văn hóa Hữu Ngọc bàn về hội nhập - tác động của phương Tây tới Đông Á

TGVN. Khi hội nhập với phương Tây, các nước Đông Á hiện đại hóa đều phải giải quyết một vấn đề là bảo tồn bản ...

nha van hoa huu ngoc nguoi nhat nghi gi

Nhà văn hóa Hữu Ngọc ra mắt bộ sách ở tuổi 'xưa nay hiếm'

TGVN. Ở tuổi 102, nhà nghiên cứu văn hóa Hữu Ngọc cho ra mắt bộ sách giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng ...

Có thể bạn quan tâm

Xem nhiều

Đọc thêm

Giá vàng hôm nay 30/10: Diễn biến lạ của thị trường trong nước, thế giới bốc hơi mạnh, có nên bán tháo?

Giá vàng hôm nay 30/10: Diễn biến lạ của thị trường trong nước, thế giới bốc hơi mạnh, có nên bán tháo?

Giá vàng thế giới tiếp tục giảm sâu, tổng cộng hai ngày mất luôn gần 40 USD/ounce. Giá vàng trong nước vẫn một mình một kiểu neo ở mức cao.
Bầu cử Mỹ 2020: Hậu bầu cử, nhiều dự báo nước Mỹ sẽ chìm trong bất ổn?

Bầu cử Mỹ 2020: Hậu bầu cử, nhiều dự báo nước Mỹ sẽ chìm trong bất ổn?

Dù Tổng thống Trump hay ứng cử viên Joe Biden giành chiến thắng, viễn cảnh của nước Mỹ hậu bầu cử cũng không mấy sáng sủa.
Siêu bão Goni dự báo sẽ vào Biển Đông ngày 2/11

Siêu bão Goni dự báo sẽ vào Biển Đông ngày 2/11

Cơn bão Goni hoạt động ở phía Đông Philippines, sức gió mạnh nhất 110 km/h, có khả năng vào Biển Đông, thành cơn bão số 10 trong năm nay.
Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Tô Anh Dũng tiếp Đại sứ Hàn Quốc Park Noh Wan

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Tô Anh Dũng tiếp Đại sứ Hàn Quốc Park Noh Wan

Chiều 29/10, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Tô Anh Dũng đã có cuộc trao đổi với Đại sứ Hàn Quốc tại Việt Nam, ông Park Noh Wan.
Tòa án Tối cao Mỹ có thẩm phán mới: Bầu cử Tổng thống và hơn thế nữa

Tòa án Tối cao Mỹ có thẩm phán mới: Bầu cử Tổng thống và hơn thế nữa

Thấm phán Amy Coney Barrett có thể mang tới chuyển biến đáng kể trong lập trường của Tòa án Tối cao Mỹ trước bầu cử Tổng thống tuần tới và ...
Khi Đông Nam Á là điểm đến của nước lớn và hàm ý đối với ASEAN (kỳ cuối)

Khi Đông Nam Á là điểm đến của nước lớn và hàm ý đối với ASEAN (kỳ cuối)

Hoạt động con thoi của các nhà chính trị, ngoại giao ở Đông Nam Á thời gian qua chứng tỏ sự quan tâm của Mỹ, Trung Quốc và các nước ...
Quan hệ Mỹ-Nga: Ngoại giao chính trị ‘lạnh’, ngoại giao văn hóa 'ấm'

Quan hệ Mỹ-Nga: Ngoại giao chính trị ‘lạnh’, ngoại giao văn hóa 'ấm'

Mối quan hệ giữa hai cường quốc Mỹ-Ngacó phần lạnh nhạt trong thời gian gần đây nhưng ngoại giao văn hóa vẫn nồng ấm.
Tin thế giới 29/10: Bầu cử Mỹ năm 2020 tốn kém nhất lịch sử, Mỹ-Trung Quốc gây sức ép lẫn nhau, Tương lai New START

Tin thế giới 29/10: Bầu cử Mỹ năm 2020 tốn kém nhất lịch sử, Mỹ-Trung Quốc gây sức ép lẫn nhau, Tương lai New START

Bầu cử Mỹ 2020, xung đột Armenia-Azerbaijan, cạnh tranh Mỹ-Trung Quốc, vấn đề Biển Đông, New START... là những tin thế giới nổi bật 24h qua.
Thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược sâu rộng Việt Nam-Nhật Bản

Thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược sâu rộng Việt Nam-Nhật Bản

Thứ trưởng Bùi Thanh Sơn đánh giá cao sự phát triển tốt đẹp của quan hệ đối tác chiến lược sâu rộng Việt Nam-Nhật Bản.
PHÂN TÍCH. Nước Pháp với Hồi giáo cực đoan: Chuyện mới nới chuyện cũ

PHÂN TÍCH. Nước Pháp với Hồi giáo cực đoan: Chuyện mới nới chuyện cũ

Nước Pháp hiện đang phải đương đầu với thế giới Hồi giáo. Bạo lực “gây sốc” vừa qua khởi nguồn từ câu chuyện cũ. Thực chất của xung khắc là ...
Bà Rịa - Vũng Tàu: Những trải nghiệm không thể bỏ qua khi đến Hồ Tràm

Bà Rịa - Vũng Tàu: Những trải nghiệm không thể bỏ qua khi đến Hồ Tràm

Thưởng thức hải sản, tắm bùn khoáng và chiêm ngưỡng thiên nhiên hoang sơ khi đến Hồ Tràm... mang lại trải nghiệm khó quên cho du khách.
Về vùng cao Tiên Yên, Quảng Ninh ngắm ruộng bậc thang rực rỡ mùa lúa chín

Về vùng cao Tiên Yên, Quảng Ninh ngắm ruộng bậc thang rực rỡ mùa lúa chín

Cứ mỗi độ Thu về, những thửa ruộng bậc thang ở huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh lại khoác lên mình một màu vàng óng của lúa chín.
'Mãn nhãn' với cảnh sắc mùa Thu trên khắp thế giới

'Mãn nhãn' với cảnh sắc mùa Thu trên khắp thế giới

Ngắm nhìn những con đường lá vàng, rừng cây thay lá hay mặt nước hồ trong xanh, chắc chắn bạn sẽ thấy, mùa Thu chính là mùa đẹp nhất trong năm.
Đắm mình trong cảnh đẹp mùa Thu ngập sắc vàng ở châu Âu

Đắm mình trong cảnh đẹp mùa Thu ngập sắc vàng ở châu Âu

Cảnh đẹp mùa Thu châu Âu có nét riêng biệt, không còn sắc xanh của mùa Hè mà thay vào đó là màu vàng chủ đạo của lá rụng.
Phiên bản di động