Nước Pháp của những người bình thường

Nhắc đến nước Pháp, người ta thường nghĩ tới Paris hoa lệ, những quán cà phê văn chương hay các phong trào nghệ thuật tiên phong.

Hội thảo Khảo cổ học toàn quốc lần thứ 61 công bố nhiều kết quả nghiên cứu mới Lớp học nghệ thuật kết nối thế hệ trẻ với văn hóa Việt Mở rộng không gian tri thức số, đưa văn hoá đọc đến từng mái ấm

Một chỗ trong đời của Annie Ernaux mở ra một nước Pháp khác, ít được kể hơn: Nước Pháp của nông dân, thợ thuyền và những người buôn bán nhỏ ở các thị trấn tỉnh lẻ vùng Normandie. Qua cuộc đời người cha, cuốn sách trở thành bản ghi chép lặng lẽ về đời sống của tầng lớp bình dân Pháp trong khoảng nửa thế kỷ.

44.12p: Nước Pháp của những người bình thường

Nhà văn Annie Ernaux. (Ảnh TGCC)

Đó là cái nghèo nơi nông thôn. Thế hệ ông bà của tác giả sống bằng nghề làm thuê cho các trang trại, không biết chữ, lao động quần quật quanh năm. Trẻ em bỏ học từ sớm để kiếm sống, người cha cũng vậy. Bữa ăn đạm bạc, nhà cửa chật chội, cuộc sống phụ thuộc vào mùa vụ và ý muốn của chủ đất. Ernaux không bi thương hóa cái nghèo, bà chỉ liệt kê các chi tiết với giọng văn khô khốc, và chính sự trần trụi ấy khiến người đọc thấy rõ một đời sống thiếu thốn đã trở thành điều bình thường.

Rồi đến con đường rời bỏ đồng ruộng. Giống như hàng triệu người cùng thời, người cha vào làm trong nhà máy, nơi đồng lương ít ỏi và giờ làm dài đằng đẵng. Bước tiến lớn nhất của gia đình là mở một quán cà phê kiêm tạp hóa, giấc mơ điển hình của người lao động: Được làm chủ, không phải làm thuê. Cái giá là làm việc từ sáng sớm đến khuya, luôn thấp thỏm chuyện nợ nần và ế ẩm. Thế chiến II mang đến khan hiếm, còn những năm tăng trưởng sau đó cho phép gia đình lần đầu sắm sửa vài món đồ tiện nghi, thành quả của bao năm dành dụm.

Sâu sắc hơn cả là đời sống tinh thần của tầng lớp này. Người cha nói tiếng địa phương, sợ mắc lỗi khi giao tiếp với người có học, ngại bước vào những nơi sang trọng vì sợ bị coi là lạc chỗ. Có những quy tắc bất thành văn về cách ăn mặc, cách cư xử, cách giữ thể diện. Cái nghèo không chỉ là thiếu tiền, mà là cảm giác thấp kém thấm vào cách con người nhìn chính mình.

Vậy là, sau Những người khốn khổ của Victor Hugo, có cả một thế hệ các nhà văn Pháp vẫn kiên trì mô tả cuộc sống của những tầng lớp nghèo. Émile Zola đưa người đọc xuống hầm mỏ trong Germinal, vào những khu lao động tồi tàn trong Quán rượu. Guy de Maupassant viết về những người nông dân Normandie chắt bóp từng đồng. Ernaux tiếp nối dòng chảy ấy, nhưng từ một điểm nhìn hoàn toàn khác.

Các bậc tiền bối viết về người nghèo từ bên ngoài, với tư cách những người quan sát thuộc tầng lớp có học, khi thì bằng lòng thương cảm, khi thì bằng con mắt của nhà khoa học tự nhiên, đôi khi pha chút giễu cợt. Ernaux viết từ bên trong, bởi những người nông dân, người thợ trong sách chính là cha mẹ, ông bà của bà.

Nếu Những người khốn khổ là tiếng nói của một nhà văn lớn đứng về phía người nghèo, thì Một chỗ trong đời là lời chứng của người con mang trong mình cả hai thế giới (thế giới của người trí thức nơi bà đã thành công, và thế giới nghèo khó của cha mẹ bà).

Cuốn sách trở thành bản ghi chép lặng lẽ về đời sống của tầng lớp bình dân Pháp trong khoảng nửa thế kỷ. (Ảnh TGCC)

Cũng vì thế mà cuốn sách mỏng ra đời năm 1983 này được trao giải Renaudot ngay năm sau. Gần bốn thập kỷ sau, Ernaux nhận giải Nobel Văn học năm 2022. Có lẽ đây khởi đầu thật sự trong sự nghiệp của bà, nơi bà tìm ra giọng văn sẽ theo mình suốt những năm về sau và cũng là cột mốc đưa dòng văn học về người nghèo của Pháp sang một chặng mới.

Đọc Ernaux rồi nhìn những cuộc biểu tình đang nổ ra ở Pháp và nhiều nước châu Âu hôm nay, thấy câu chuyện của bà vẫn còn nguyên tính thời sự. Khoảng cách giàu nghèo, mà nhà sử học Yuval Noah Harari, phần lớn bắt nguồn từ sự tình cờ của hoàn cảnh một người được sinh ra và bị xã hội xếp vào một “chỗ đứng trong đời”, vẫn đẩy không ít người ra bên lề, thiếu cơ hội học hành và từ chỗ bế tắc dễ dẫn tới bất mãn, thậm chí là cái ác. Học vấn vì thế có lẽ không chỉ để thay đổi số phận một con người, mà còn để thu hẹp những vùng tối nơi cái ác dễ nảy sinh.