Lịch sử đầy thăng trầm
Trước năm 1979, Iran dưới thời Quốc vương Mohammad Reza Pahlavi là một trong những đồng minh quan trọng nhất của Mỹ tại Trung Đông. Washington coi Tehran là trụ cột trong chiến lược kiềm chế Liên Xô (cũ) và bảo vệ các tuyến năng lượng chiến lược.
Tuy nhiên, Cách mạng Hồi giáo năm 1979 đã đảo ngược hoàn toàn mối quan hệ này. Việc 52 nhà ngoại giao Mỹ bị bắt giữ tại Đại sứ quán ở Tehran trong 444 ngày đã đẩy quan hệ song phương vào khủng hoảng sâu sắc. Chiến dịch giải cứu con tin Eagle Claw thất bại năm 1980 không chỉ gây tổn thất quân sự mà còn làm suy giảm uy tín của Washington, mở ra giai đoạn đối đầu kéo dài.
Trong thập niên 1980, chính sách của Mỹ đối với Iran bộc lộ nhiều nghịch lý. Dù chính quyền Tổng thống Ronald Reagan công khai coi Iran là quốc gia tài trợ khủng bố, bê bối Iran-Contra lại cho thấy Washington từng bí mật bán vũ khí cho Tehran để đổi lấy con tin.
Đến những năm 1990, chính quyền Tổng thống Bill Clinton triển khai chiến lược “kiềm chế kép” đối với Iran và Iraq. Tuy nhiên, việc thực thi không đồng bộ và các ngoại lệ dành cho doanh nghiệp nước ngoài khiến hiệu quả trừng phạt bị hạn chế. Trong khi đó, Iran từng bước mở rộng ảnh hưởng khu vực và phát triển nền tảng cho chương trình hạt nhân.
 |
| Quan hệ giữa Mỹ và Iran đã trải qua hành trình đầy biến động - từ đối tác chiến lược trong Chiến tranh Lạnh đến đối đầu căng thẳng kéo dài. (Nguồn: National Security Archive) |
Một bước ngoặt lớn xảy ra năm 2003 khi Mỹ lật đổ chính quyền Tổng thống Saddam Hussein tại Iraq. Động thái này vô tình làm thay đổi cán cân quyền lực khu vực, tạo điều kiện để Iran gia tăng ảnh hưởng tại Iraq và mở rộng mạng lưới đồng minh tại Syria và Lebanon.
Đến năm 2015, chính quyền Tổng thống Barack Obama ký kết thỏa thuận hạt nhân JCPOA với Iran, đổi lại việc dỡ bỏ một phần các lệnh trừng phạt. Thỏa thuận này giúp hạ nhiệt căng thẳng trong ngắn hạn nhưng cũng gây nhiều tranh cãi về tác động lâu dài đối với khu vực.
| More from WVR |
 Xung đột Trung Đông: Nga tố Mỹ-Israel khơi mào bạo lực, Israel coi là 'bước ngoặt lịch sử' của khu vực |
Khi lên nắm quyền, Tổng thống Donald Trump đã rút Mỹ khỏi JCPOA và triển khai chiến lược “gây áp lực tối đa”, bao gồm các biện pháp trừng phạt mạnh tay.
Tuy nhiên, căng thẳng không vì thế mà giảm nhiệt, khi Iran tiếp tục duy trì và mở rộng ảnh hưởng thông qua các lực lượng ủy nhiệm.
Những diễn biến mới nhất trong năm 2026 cho thấy mối quan hệ này đang bước vào một giai đoạn nguy hiểm chưa từng có, với nguy cơ định hình lại toàn bộ cục diện Trung Đông.
Bước ngoặt 2026: Nguy cơ xung đột trực diện
Quan hệ Mỹ-Iran bước sang một giai đoạn đặc biệt nguy hiểm trong năm 2026, khi căng thẳng leo thang thành các cuộc tấn công quân sự trực tiếp.
Làn sóng đối đầu hiện nay bắt nguồn từ các cuộc không kích ngày 28/2, khi Mỹ phối hợp với Israel tiến hành các đòn không kích nhằm vào những mục tiêu liên quan đến bộ máy lãnh đạo và hạ tầng quân sự của Iran.
Các cuộc tấn công đã gây tổn thất lớn cho giới lãnh đạo cấp cao của Tehran, trong đó có Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng.
Có thể nói rằng đây sẽ là biến cố địa chính trị nghiêm trọng nhất tại Trung Đông trong nhiều năm qua, đồng thời phá vỡ một “lằn ranh đỏ” khi các bên trước đây thường tránh tấn công trực tiếp vào lãnh đạo cấp cao của nhau.
Sau đó, Iran được cho là đã tiến hành các đòn đáp trả thông qua cả lực lượng chính quy và mạng lưới đồng minh trong khu vực. Căng thẳng nhanh chóng lan rộng, làm gia tăng nguy cơ xung đột quy mô lớn tại Trung Đông.
Đặc biệt, cuộc xung đột hiện nay đã gây ra những hệ luỵ nghiêm trọng đối với Trung Đông nói chung, trong đó có Iran. Đáng chú ý, khác với các giai đoạn trước, xung đột hiện nay có xu hướng “bán trực tiếp”, khi các bên không chỉ sử dụng lực lượng ủy nhiệm mà còn thể hiện vai trò quân sự rõ ràng hơn. Điều này làm gia tăng nguy cơ leo thang ngoài kiểm soát.
Trong khi đó, nội bộ các nước phương Tây cũng xuất hiện những khác biệt trong cách tiếp cận, đặc biệt là giữa một số quốc gia châu Âu về việc có nên tham gia sâu hơn vào các hoạt động quân sự tại khu vực hay không? Có điều quân tham gia chiến dịch bảo vệ tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Giá năng lượng toàn cầu cũng biến động mạnh trước lo ngại gián đoạn nguồn cung.
 |
| Quan hệ Mỹ-Iran bước sang một giai đoạn đặc biệt nguy hiểm trong năm 2026, khi căng thẳng leo thang thành các cuộc tấn công quân sự trực tiếp. (Nguồn: Asia Society) |
Những kịch bản cho Trung Đông
Trong thời gian tới, Trung Đông có thể đối mặt với ba kịch bản chính.
Thứ nhất là leo thang toàn diện, khi xung đột mở rộng ra toàn khu vực với sự tham gia trực tiếp của nhiều quốc gia.
Thứ hai là đối đầu có kiểm soát, trong đó các bên duy trì các đòn tấn công hạn chế nhằm tránh vượt ngưỡng xung đột toàn diện.
Thứ ba là quay lại đàm phán, khi áp lực kinh tế và quốc tế buộc các bên phải tìm cách hạ nhiệt căng thẳng. Dù theo kịch bản nào, một thực tế rõ ràng là quan hệ Mỹ-Iran đã bước sang một chương mới - trực diện hơn, khó lường hơn và tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn bất kỳ giai đoạn nào trong hơn 60 năm qua.
Cục diện Trung Đông vì thế sẽ tiếp tục là một trong những điểm nóng phức tạp nhất của thế giới trong thời gian tới.
| 'Ngoại giao bóng rổ' Mỹ-Iran tại Olympic Tokyo 2020 Tại Olympic Tokyo 2020, “ngoại giao bóng rổ” đã trở thành sợi dây kết nối người Mỹ và người Iran, bất chấp quan hệ chính ... |
| Iran khẳng định nghiêm túc trong đàm phán hạt nhân, hướng đến một 'thỏa thuận tốt' Tổng thống Iran Ebrahim Raisi ngày 11/12 cho biết Tehran rất nghiêm túc trong các cuộc đàm phán hạt nhân với các cường quốc thế ... |
| Iran sẵn sàng thực thi Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 nếu Mỹ làm điều này Theo đại diện thường trực Iran tại Liên hợp quốc Majid Takht-Ravanchi, Tehran sẽ thực hiện đầy đủ cam kết trong Kế hoạch Hành động ... |
| ‘Cú nổ’ chấn động lịch sử, từ bạn hóa thù giữa Mỹ và Iran Quan hệ giữa Mỹ và Iran, từng là đồng minh thân cận thời đầu Chiến tranh Lạnh, đã biến thành đối đầu kéo dài hàng ... |
| Lo Iran chặn tuyến đường eo biển Hormuz, Ngoại trưởng Mỹ kêu gọi Trung Quốc gây áp lực Nền kinh tế Mỹ đang đứng trước nguy cơ lạm phát bùng phát trở lại sau khi nước này tiến hành không kích ba cơ ... |
