Sau những tranh luận về đề thi Ngữ văn, điều giáo dục cần không chỉ là đáp án

Đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT năm 2026 cũng không ngoại lệ. Ngay sau khi đề thi được công bố, nhiều ý kiến trái chiều xuất hiện trên các diễn đàn và mạng xã hội. Bên cạnh những đánh giá đây là một đề thi giàu tính thời sự, phản ánh hơi thở của thời đại, không ít người lại băn khoăn rằng đề thi đang đi quá xa khỏi những gì vốn được xem là "địa hạt" của bộ môn này.

Niềm vui của thí sinh tại Hà Nội sau khi hoàn thành bài thi môn Ngữ văn. (Nguồn: Lao Động)

Tín hiệu tích cực từ mỗi góc nhìn

Đáng chú ý là những tranh luận năm nay không xuất phát từ một tác phẩm văn học quen thuộc, mà từ những vấn đề của thời đại công nghệ.

Ngữ liệu đọc hiểu được trích từ cuốn Code và Cát - Những quyền lực công nghệ xoay chuyển thế giới, đặt ra các câu hỏi liên quan đến công nghệ, trí tuệ nhân tạo và tác động của đổi mới sáng tạo đối với đời sống con người. Trong phần nghị luận xã hội, thí sinh được yêu cầu trình bày suy nghĩ về câu hỏi: "Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?".

Chỉ riêng cụm từ ấy đã tạo nên hàng nghìn bình luận. Một số người cho rằng việc đưa tên Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk vào đề Văn là khá lạ lẫm. Một số khác đặt vấn đề liệu hình mẫu phát triển của người trẻ Việt Nam có nhất thiết phải được soi chiếu qua những doanh nhân công nghệ nổi tiếng thế giới hay không.

Những băn khoăn ấy hoàn toàn có cơ sở. Bởi giáo dục không chỉ cần đổi mới mà còn phải tạo được cảm giác gần gũi và công bằng đối với người học. Khi một hình tượng cụ thể xuất hiện trong đề thi quốc gia, việc xã hội đặt câu hỏi về tính phù hợp là điều dễ hiểu.

Nhưng nếu bình tĩnh nhìn lại, có lẽ điều người ra đề muốn hướng đến không nằm ở bản thân Steve Jobs. Đề thi không yêu cầu học sinh kể tiểu sử của nhà sáng lập Apple. Cũng không kiểm tra kiến thức về các sản phẩm công nghệ hay lịch sử phát triển của Thung lũng Silicon.

Câu hỏi thực chất hướng đến một vấn đề rộng hơn nhiều: Làm thế nào để Việt Nam có thêm những con người dám nghĩ khác, dám sáng tạo và tạo ra những giá trị mới cho xã hội? Hiểu theo nghĩa đó, "Steve Jobs Việt Nam" không phải là tên một cá nhân cụ thể mà là một biểu tượng của tinh thần sáng tạo, của khát vọng đổi mới. Biểu tượng của khả năng biến ý tưởng thành những sản phẩm có ích cho cộng đồng.

Ở góc nhìn này, đề thi đã chạm đến một trong những câu chuyện lớn của đất nước hiện nay. Khi Việt Nam đang đặt nhiều kỳ vọng vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số như những động lực phát triển mới, việc những vấn đề ấy xuất hiện trong đề thi quốc gia là điều không quá bất ngờ.

Những người ủng hộ đề thi vì thế cho rằng đây là tín hiệu tích cực. Trong nhiều năm, xã hội từng phê phán việc học thuộc lòng và những bài văn khuôn mẫu. Một đề thi mở, gắn với thực tiễn và cho phép học sinh bày tỏ chính kiến cá nhân có thể là bước đi phù hợp với yêu cầu của giáo dục hiện đại.

Lập luận này có sức thuyết phục. Tuy nhiên, những ý kiến băn khoăn cũng không nên bị xem nhẹ. Bởi đổi mới giáo dục không chỉ là thay đổi đề thi.

Một câu hỏi mở chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi học sinh được chuẩn bị đầy đủ năng lực để tiếp cận. Nếu nhà trường vẫn chủ yếu dạy học theo lối truyền thụ một chiều, việc yêu cầu học sinh thể hiện tư duy phản biện trong một kỳ thi quan trọng có thể tạo nên những khoảng cách nhất định.

Người trẻ cần được giáo dục theo hướng nào?

Điều đáng nói không phải là Steve Jobs có nên xuất hiện trong đề Văn hay không, mà chúng ta muốn người trẻ được giáo dục theo hướng nào. Một nền giáo dục tốt chắc chắn không thể chỉ đào tạo những người giỏi ghi nhớ kiến thức, nhưng cũng không thể bỏ qua những nền tảng căn bản của xã hội.

Học sinh cần được đọc văn chương nhưng cũng cần hiểu thế giới mình đang sống, nơi công nghệ đang làm thay đổi gần như mọi lĩnh vực của đời sống. Các em cần biết cảm thụ cái đẹp, nhưng cũng cần biết đặt câu hỏi, phản biện và sáng tạo.

Vì thế, cuộc tranh luận về đề Ngữ văn năm nay thực chất là một cuộc đối thoại rộng lớn hơn về tương lai giáo dục. Một đề thi có thể đúng hoặc chưa thật hoàn hảo. Một câu hỏi có thể khiến người này tâm đắc nhưng người khác chưa đồng tình là điều bình thường.

Điều đáng quý là từ một đề thi, xã hội đã cùng nhau bàn luận về sáng tạo, về khoa học công nghệ, về môi trường phát triển nhân tài và về những phẩm chất mà thế hệ trẻ cần có trong tương lai. Bởi xét đến cùng, giá trị của giáo dục không nằm ở việc học sinh viết đúng một đáp án, mà nằm ở chỗ khơi gợi cho người trẻ những câu hỏi lớn. Và đôi khi, một câu hỏi lớn quan trọng hơn rất nhiều so với một câu trả lời có sẵn.