Tết trong nhịp sống hiện đại

Chợ hoa Tết Hàng Lược. (Ảnh: Lim Dim).

Từ góc độ tâm lý học, GS. TS. Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, chia sẻ với Báo Thế giới và Việt Nam rằng chiều sâu của Tết không nằm ở độ dài thời gian, mà ở khả năng con người ở lại bên nhau một cách trọn vẹn.

Trong nhịp sống hiện đại ngày càng gấp gáp, nhiều người cảm nhận Tết như đang “ngắn lại”. Theo ông, Tết đang đổi thay, hay chính con người đang thay đổi cách đón và sống với Tết?

GS. TS. Huỳnh Văn Sơn. (Ảnh NVCC)

Xét thuần túy về thời gian, Tết chưa từng ngắn lại hay thay đổi. Ba ngày Tết vẫn nguyên vẹn, lịch âm vẫn vận hành theo quy luật quen thuộc, mùa Xuân vẫn đến đúng hẹn cùng đất trời. Điều đổi khác nằm ở cảm nhận của con người và sự thay đổi ấy không xuất phát từ Tết, mà từ nhịp sống hiện đại.

Khi đời sống bị “nén chặt” bởi công việc, áp lực kinh tế và dòng thông tin liên tục, con người bước vào Tết trong trạng thái chưa kịp dừng lại. Nhịp sống gấp gáp khiến cả cảm xúc lẫn tư duy thiếu những khoảng lặng cần thiết, làm cho việc cảm, sống và trải nghiệm Tết trở nên không trọn vẹn.

Theo khảo sát của Tập đoàn nghiên cứu thị trường toàn cầu Ipsos Group S.A. tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, hơn 60% người trẻ cảm nhận kỳ nghỉ lễ "trôi qua rất nhanh", bởi họ vẫn duy trì thói quen kiểm tra email, mạng xã hội và thông tin công việc trong suốt thời gian nghỉ. Khi tâm trí không nghỉ, thì lễ cũng không thể trở thành lễ. Trong hoàn cảnh ấy, Tết chỉ còn là một “khoảng chuyển lịch”, thay vì một ngưỡng chuyển đổi trạng thái tinh thần.

Vì thế, câu hỏi không phải là Tết đang thay đổi ra sao, mà là chúng ta đang sống với Tết như thế nào. Nếu con người tiếp tục mang nhịp sống gấp gáp vào Tết, thì cảm nhận về Tết tiếp tục “ngắn lại”. Ngược lại, nếu đủ can đảm để chậm hơn, buông bớt và ở lại với những điều tưởng như rất cũ, thì Tết vẫn giữ nguyên chiều sâu vốn có. Điều quan trọng không phải là đánh giá chúng ta thay đổi nhiều hay ít, mà là ý thức được sự thay đổi ấy và lựa chọn giữ lại điều gì cho Tết.

Những giá trị truyền thống của Tết như sum họp, chờ đợi, chậm rãi đang chịu áp lực từ công nghệ và mạng xã hội. Vậy sự "va chạm" này tác động thế nào đến đời sống tinh thần con người hiện đại?

Công nghệ và mạng xã hội không đối lập với Tết; ở một góc độ nhất định, chúng vẫn truyền tải hình ảnh, thông tin và không khí Tết. Vấn đề nằm ở cách con người hiện diện trong Tết. Khi kết nối trở nên quá dễ dàng, con người có xu hướng kết nối nhiều nhưng thiếu chiều sâu. Chúng ta có thể gửi hàng chục lời chúc chỉ trong vài phút, nhưng lại lúng túng khi bắt đầu một cuộc trò chuyện thực sự với người đang ngồi trước mặt. Đó là nghịch lý của thời đại số: Kết nối rộng, nhưng khó chạm sâu.

Tết truyền thống vốn là thời gian của sự chờ đợi: Chờ giao thừa, chờ người thân trở về, chờ nồi bánh chín, chờ hoa lá vào mùa. Những khoảng chờ ấy giúp tâm trí lắng lại. Trong tâm lý học, đó là quá trình chuyển từ trạng thái căng thẳng sang trạng thái nghỉ ngơi và phục hồi. Khi công nghệ chen vào mọi khoảnh khắc, các khoảng chờ bị lấp đầy, khiến đời sống tinh thần đánh mất cơ hội hồi phục tự nhiên.

Nghiên cứu định tính của chúng tôi về các kỳ nghỉ kéo dài từ 3–5 ngày cho thấy việc sử dụng mạng xã hội liên tục không giúp gia tăng cảm giác thư giãn, trái lại còn làm tăng mệt mỏi tinh thần và cảm giác trống rỗng sau kỳ nghỉ. Con người trở lại công việc với nhiều hình ảnh đẹp, nhưng ít năng lượng thực. Khi nghỉ chưa đủ sâu, khả năng phục hồi và tái tạo cũng bị hạn chế.

Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc “giữ hay bỏ” công nghệ, mà ở cách sử dụng. Công nghệ có thể hỗ trợ kết nối những người ở xa, nhưng nếu thay thế sự hiện diện cảm xúc, đời sống tinh thần sẽ trở nên mong manh. Tết cần công nghệ như một công cụ hỗ trợ, không phải là yếu tố chi phối không gian cảm xúc của con người.

Với người trẻ hôm nay, Tết không chỉ là trở về mà còn là “đi xa”, với du lịch, trải nghiệm, tự do cá nhân. Đâu là ranh giới giữa đổi mới lối sống và nguy cơ đứt gãy ký ức văn hóa Tết?

Việc người trẻ lựa chọn đi xa dịp Tết không phải là điều đáng lo. Xã hội thay đổi, lối sống thay đổi, nhu cầu trải nghiệm cá nhân là chính đáng. Vấn đề không nằm ở chuyện đi hay ở, mà là người trẻ còn giữ được sợi dây ký ức với Tết hay không. Chúng ta có nhiều kỳ nghỉ, nhiều cách đón Tết. Điều quan trọng là sự cân bằng trong lựa chọn linh hoạt nhưng có trách nhiệm và tinh tế.

Về bản chất, Tết là ký ức tập thể được truyền qua nhiều thế hệ. Đó không chỉ là hệ thống nghi thức, mà còn là cảm giác được “thuộc về”. Khi người trẻ đi xa nhưng vẫn mang theo ký ức ấy, nhớ bữa cơm tất niên, duy trì thói quen chúc Tết ông bà, trân trọng giá trị gia đình, thì Tết không mất. Tết chỉ chuyển đổi hình thức hiện diện và cách ứng xử trong tâm thức, không nhất thiết gắn với sự quây quần theo khuôn mẫu.

Nguy cơ đứt gãy xuất hiện khi Tết bị tách khỏi ký ức và trở thành một kỳ nghỉ thuần túy mang tính tiêu dùng. Khi đó, Tết không còn là điểm neo văn hóa, mà chỉ là một “gói trải nghiệm”. Nghiên cứu về ký ức văn hóa cho thấy, những xã hội đánh mất các nghi thức chung dễ rơi vào trạng thái phân mảnh thế hệ, khi mỗi nhóm tuổi sống trong “mùa riêng” của mình.

Ranh giới này rất mong manh. Đổi mới là cần thiết, nhưng đổi mới mà quên mất mình đến từ đâu thì con người dễ lạc hướng. Người trẻ cần được tự do lựa chọn cách đón Tết, nhưng cũng cần được trao cơ hội để hiểu rằng Tết không chỉ là một chuyến đi, mà là hành trình trở về dù trở về bằng bất kỳ hình thức nào.

Tết không nằm ở lịch, không nằm ở mâm cỗ, cũng không nằm ở hình ảnh mà nằm ở chỗ con người còn muốn ngồi lại với nhau. Ảnh minh họa. (Nguồn: VGP)

Có ý kiến cho rằng con người hiện đại đang “ăn Tết bằng hình ảnh” nhiều hơn là bằng cảm xúc thật. Dưới góc độ tâm lý học, điều này phản ánh điều gì?

“Ăn Tết bằng hình ảnh” là một cách diễn đạt rất trúng tâm lý thời đại. Hình ảnh dần trở thành bằng chứng cho sự hiện diện: Nếu không có ảnh, dường như khoảnh khắc ấy chưa từng xảy ra. Điều này phản ánh một nhu cầu sâu xa của con người hiện đại, nhu cầu được nhìn thấy và được công nhận.

Được công nhận là một nhu cầu cơ bản. Nhưng trong bối cảnh xã hội cạnh tranh và so sánh ngày càng nhiều, nhu cầu ấy dễ bị đẩy sang hình thức biểu diễn. Con người không chỉ muốn cảm thấy vui, mà còn muốn được nhìn thấy là mình đang vui trong mắt người khác. Khi đó, Tết trở thành một sân khấu của hình ảnh.

Nhiều nghiên cứu về mạng xã hội cho thấy việc liên tục đăng tải hình ảnh hạnh phúc không đồng nghĩa với mức độ hạnh phúc cao hơn. Trái lại, nó có thể che giấu cảm giác cô đơn và thiếu kết nối sâu. Khi cảm xúc thật không đủ đầy, con người tìm đến hình ảnh như một cách bù đắp. Khi hạnh phúc không đủ “thật”, cảm giác trống rỗng dễ xuất hiện khi đối diện với thực tế.

Vấn đề không nằm ở việc chụp ảnh hay không, mà ở chỗ ta sống cho khoảnh khắc hay sống cho việc ghi lại khoảnh khắc. Khi hình ảnh đi trước cảm xúc, Tết trở nên mỏng và nông. Khi cảm xúc đủ sâu, hình ảnh chỉ còn là phần phụ. Một cái Tết nhiều ảnh nhưng ít lắng đọng thường để lại cảm giác “đã qua mà chưa chạm”.

Nếu gửi một thông điệp ngắn đến các gia đình và người trẻ hôm nay, ông mong chúng ta nên giữ lại điều gì cốt lõi nhất của Tết?

Nếu giữ lại điều cốt lõi nhất của Tết, tôi nghĩ đó là khả năng ở lại với nhau một cách trọn vẹn. Không cần đủ nghi thức, không cần mâm cao cỗ đầy, cũng không cần phải giống ngày xưa. Chỉ cần đủ sự hiện diện và gắn kết, dù bằng bất kỳ hình thức nào. Tết đủ dài để mỗi người có thể cân chỉnh trước, trong và sau Tết, dĩ nhiên với sự cảm thông cho những hoàn cảnh đặc biệt.

Tết không đòi hỏi nhiều thời gian, mà đòi hỏi chất lượng của sự có mặt. Một bữa cơm không cầm điện thoại, một cuộc trò chuyện không vội vàng, một cái ôm đủ lâu, một lời hỏi han không qua loa, một sự chia sẻ đầy trách nhiệm, những điều nhỏ ấy chính là tinh túy của Tết.

Giữ Tết giữa đời sống hiện đại không phải bằng cách chống lại thay đổi, mà bằng cách không để con người bị cuốn trôi khỏi nhau. Khi gia đình vẫn là nơi có thể quay về mà không cần diễn, khi người trẻ còn cảm thấy Tết là lúc được là chính mình, thì Tết vẫn nguyên vẹn ý nghĩa dù hình thức có đổi thay.

Suy cho cùng, Tết không nằm ở lịch, không nằm ở mâm cỗ, cũng không nằm ở hình ảnh mà ở chỗ con người còn muốn ngồi lại với nhau, còn đủ tĩnh lặng để nhận ra mình may mắn vì điều đó. Tết không chỉ mang đến niềm vui hay quà cáp, mà là hạnh phúc vì còn cần nhau, còn có nhau, như một sức mạnh tinh thần gắn kết gia đình, dòng tộc và nhiều thế hệ người Việt.