Văn hóa lao động - Sức mạnh thầm lặng của nền kinh tế

Văn hóa lao động, một yếu tố khó đo lường nhưng quan trọng, đóng vai trò then chốt trong hiệu quả vận hành kinh tế.

Trung tâm Báo chí quốc tế tất bật chuẩn bị trước thềm Hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Triều Hà Nội chuẩn bị biểu dương gần 1.000 gương "Người tốt, việc tốt"

Các nhân viên đang làm việc trên dây chuyền lắp ráp ô tô điện Volkswagen e-Golf bên trong nhà máy Volkswagen AG ở Wolfsburg, Đức. (Nguồn: Bloomberg)

Trong các thảo luận về phát triển kinh tế quốc gia, sự chú ý thường hướng tới những yếu tố như vốn đầu tư, công nghệ, hạ tầng hay cơ cấu nền kinh tế. Những nguồn lực này có vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất và mở rộng năng lực sản xuất. Tuy nhiên, bên cạnh các yếu tố hữu hình đó còn tồn tại một lớp nền tảng khó đo lường hơn nhưng không kém phần quan trọng đối với hiệu quả vận hành của nền kinh tế. Đó là cách con người làm việc, hay văn hóa lao động của một cộng đồng xã hội.

Không chỉ là trình độ chuyên môn hay kỹ năng nghề nghiệp, văn hóa lao động còn bao gồm thái độ đối với công việc, ý thức kỷ luật, tinh thần hợp tác, nhịp độ lao động và cách một xã hội nhìn nhận giá trị của nghề nghiệp. Nói cách khác, văn hóa lao động là hệ thống các chuẩn mực và thói quen làm việc được hình thành qua lịch sử phát triển kinh tế - xã hội. Ở một số quốc gia, các đặc trưng này thậm chí đã được nhận diện bằng những khái niệm quen thuộc, phản ánh cách một xã hội tổ chức và nhìn nhận hoạt động lao động của mình.

Việc quan sát các mô hình văn hóa lao động ở những nền kinh tế khác nhau cho thấy sức mạnh kinh tế không chỉ được quyết định bởi công nghệ hay nguồn lực tài chính, mà còn bởi những chuẩn mực lao động được hình thành trong đời sống xã hội. Từ truyền thống kỹ nghệ chính xác của Đức, triết lý cải tiến liên tục của Nhật Bản, phong cách làm việc nhanh của Hàn Quốc cho tới nhịp làm việc cường độ cao trong một bộ phận ngành công nghệ Trung Quốc, mỗi mô hình đều phản ánh một cách tổ chức lao động gắn với lịch sử phát triển của từng quốc gia.

“Made in Germany”

Trong nhiều thập kỷ, các sản phẩm từ nước Đức được coi là tiêu chuẩn chất lượng chung cho công nghiệp sản xuất chế tạo của các quốc gia, đặc biệt là các sản phẩm công nghiệp. Từ ô tô, máy móc công nghiệp cho tới các thiết bị cơ khí chính xác, sản phẩm của Đức thường gắn với hình ảnh bền bỉ, chuẩn xác và ổn định. Đằng sau danh tiếng đó không chỉ là công nghệ tiên tiến, mà còn là một nền văn hóa lao động gắn chặt với trình độ tay nghề và kỷ luật nghề nghiệp.

Nền tảng quan trọng của mô hình trên là hệ thống đào tạo nghề kép; trong đó người học vừa được đào tạo tại trường nghề vừa thực hành trực tiếp trong doanh nghiệp. Cách tổ chức đào tạo này giúp hình thành lực lượng lao động có tay nghề cao, đồng thời tạo ra sự gắn kết chặt chẽ giữa giáo dục nghề nghiệp và nhu cầu thực tế của ngành sản xuất.

Trong môi trường đó, các chuẩn mực như đúng giờ, quy trình chuẩn hóa và sự tỉ mỉ trong công việc không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà dần trở thành thói quen nghề nghiệp. Nhờ vậy, nhiều ngành công nghiệp chế tạo của Đức, đặc biệt là cơ khí và thiết bị công nghiệp, vẫn duy trì được vị trí quan trọng trong nền kinh tế. Trong nhiều phân tích về mô hình kinh tế châu Âu, chính sự kết hợp giữa tay nghề cao, kỷ luật tổ chức và tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt đã góp phần tạo nên sức cạnh tranh lâu dài của ngành sản xuất Đức.

Triết lý Kaizen của Nhật Bản

Trong nhiều nhà máy của Toyota, một công nhân có thể dừng dây chuyền khi phát hiện lỗi nhỏ—quy tắc phản ánh triết lý “kaizen” của công nghiệp Nhật Bản, tức cải tiến liên tục.

Triết lý này nhấn mạnh việc cải thiện quy trình qua những điều chỉnh nhỏ, lặp lại thường xuyên. Tại Toyota, nhân viên được khuyến khích phát hiện bất hợp lý và đề xuất cải tiến; các thay đổi tích lũy theo thời gian giúp nâng cao hiệu quả và chất lượng sản xuất.

Vì vậy, cải tiến liên tục không chỉ là một phương pháp quản lý sản xuất mà còn phản ánh một chuẩn mực lao động, coi công việc là quá trình có thể được hoàn thiện từng ngày. Tinh thần cải tiến bền bỉ, cùng với tính kỷ luật và sự phối hợp trong tập thể, đã trở thành một phần quan trọng trong văn hóa làm việc của nhiều doanh nghiệp Nhật Bản. Không ít mô hình quản trị công nghiệp trên thế giới sau này cũng chịu ảnh hưởng từ cách tiếp cận này.

Phong cách “Palli-palli” của Hàn Quốc

Từ giao thông, dịch vụ đến môi trường công việc, tốc độ là đặc điểm nổi bật của xã hội Hàn Quốc. (Nguồn: Shutterstock)

Trong đời sống hằng ngày của người Hàn Quốc, cụm từ "ppalli-ppalli" nghĩa là “nhanh lên” xuất hiện khá thường xuyên. Từ giao thông, dịch vụ cho tới môi trường công việc, tốc độ là đặc điểm nổi bật của xã hội này.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, văn hóa “nhanh hơn nữa” có liên hệ với quá trình công nghiệp hóa nhanh của Hàn Quốc trong nửa sau thế kỷ XX. Khi nền kinh tế cần tăng tốc để thu hẹp khoảng cách phát triển với các nước công nghiệp, tốc độ và hiệu suất trở thành những giá trị được đề cao trong nhiều lĩnh vực.

Trong môi trường đó, khả năng triển khai nhanh, thích ứng nhanh và hoàn thành công việc trong thời gian ngắn được xem là những phẩm chất quan trọng của người lao động. Văn hóa tốc độ này góp phần tạo nên nhịp phát triển năng động của nền kinh tế Hàn Quốc, đặc biệt trong các ngành công nghiệp điện tử, đóng tàu và công nghệ. Tuy nhiên, nhịp độ làm việc cao đôi khi cũng đi kèm với áp lực lớn đối với người lao động. Điều này cho thấy văn hóa lao động luôn gắn với bối cảnh phát triển cụ thể của mỗi xã hội, và thường thay đổi theo từng giai đoạn phát triển kinh tế.

Trung Quốc và thời gian biểu “996”

Trong những năm bùng nổ của ngành internet Trung Quốc, cụm từ “996” dần trở thành cách gọi quen thuộc cho nhịp làm việc của một bộ phận doanh nghiệp công nghệ. Thuật ngữ này chỉ lịch làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, sáu ngày mỗi tuần.

Hiện tượng này gắn với sự phát triển nhanh của các công ty công nghệ trong môi trường cạnh tranh mạnh mẽ. Khi thị trường mở rộng nhanh và chu kỳ đổi mới sản phẩm ngày càng rút ngắn, nhiều doanh nghiệp lựa chọn duy trì cường độ làm việc cao nhằm theo kịp tốc độ phát triển của ngành.

Tuy nhiên, “996” cũng trở thành chủ đề của nhiều cuộc tranh luận trong xã hội Trung Quốc. Một số ý kiến cho rằng cường độ lao động cao có thể giúp doanh nghiệp tăng tốc trong giai đoạn cạnh tranh, trong khi những ý kiến khác nhấn mạnh tầm quan trọng của sức khỏe người lao động và sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống.

Trong bối cảnh đó, “996” thường được xem như một biểu hiện của nhịp phát triển nhanh trong một số lĩnh vực của nền kinh tế Trung Quốc, đồng thời cũng cho thấy những thách thức xã hội có thể đi kèm với quá trình tăng trưởng nhanh.

Sự khác biệt giữa các mô hình văn hóa lao động không phải là ngẫu nhiên, mà được hình thành từ những điều kiện lịch sử, xã hội và mô hình phát triển riêng của mỗi quốc gia. Những xã hội trải qua quá trình công nghiệp hóa sớm và chú trọng tay nghề thường hình thành các chuẩn mực lao động đề cao tính chính xác và kỷ luật. Trong khi đó, những nền kinh tế phát triển nhanh trong thời gian ngắn có xu hướng hình thành văn hóa lao động gắn với tốc độ và cường độ cao. Nói cách khác, văn hóa lao động vừa phản ánh lịch sử phát triển của một xã hội, vừa góp phần định hình cách thức mà nền kinh tế đó vận hành trong hiện tại.

Đối với Việt Nam, gợi mở quan trọng không nằm ở việc sao chép một mô hình cụ thể, mà ở chỗ nhìn rõ hơn vai trò của văn hóa lao động trong phát triển đất nước. Trong bối cảnh nền kinh tế đang đồng thời theo đuổi công nghiệp hóa, chuyển đổi số và nâng cao năng suất, câu chuyện phát triển không chỉ là đầu tư thêm vốn và công nghệ. Sâu xa hơn, đó còn là việc hình thành một môi trường làm việc coi trọng kỷ luật nghề nghiệp, tinh thần trách nhiệm, khả năng hợp tác và tư duy cải tiến trong từng doanh nghiệp và từng ngành nghề.

Nếu nguồn nhân lực là điều kiện cần của phát triển, thì văn hóa lao động có thể được xem là phần chiều sâu quyết định cách nguồn lực ấy được vận hành trong thực tế. Chính vì vậy, bên cạnh những chính sách về công nghệ, giáo dục hay đầu tư, việc nuôi dưỡng những chuẩn mực lao động tích cực trong xã hội cũng có thể trở thành một yếu tố quan trọng của chiến lược phát triển dài hạn.