Việt Nam - Nhân tố thúc đẩy tiến bộ quyền con người

Nhiều thập kỷ qua, những tiến bộ hay thách thức về quyền con người đều diễn biến trên nền tảng trật tự quốc tế, sẽ không tránh khỏi chịu nhiều biến động khi thế giới hướng tới một mô hình chính trị quốc tế mới. (Nguồn: tuyengiao.vn)

Thời đại biến động cũng đặt ra cho Việt Nam những thử thách cam go trong quá trình phát triển, đòi hỏi Việt Nam phải bản lĩnh, tỉnh táo, quyết tâm hơn trên con đường xây dựng kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Quyền con người trong thời đại biến động

Thế giới đang trải qua thời đại chuyển dịch sâu sắc và lớn lao nhất của trật tự quốc tế sau nhiều thập kỷ. Đó là sự sụp đổ của một mô hình trật tự quốc tế kiểu cũ và biến chuyển sang một hình thái mới. Nhìn lại lịch sử, thế giới đã trải qua Chiến tranh thế giới II với hàng trăm triệu người thương vong để bước vào trật tự thế giới hai cực Yalta trong Chiến tranh Lạnh. Đó là một chương đen tối trong tiến trình quyền con người (QCN). Trong thời đại chuyển tiếp ngày nay, tiến bộ QCN cũng khó tránh khỏi những tác động và còn rất nhiều nguy cơ chưa thể định hình.

More from WVR
Việt Nam đề nghị Hoa Kỳ đánh giá khách quan, công bằng, ghi nhận đầy đủ nỗ lực và kết quả của Việt Nam về thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Hệ thống quốc tế đầy bất ổn, hàm chứa những mâu thuẫn gay gắt của thời đại, là tác nhân lớn nhất đối với sự tiến bộ bền vững của QCN. Trật tự quốc tế lấy Liên hợp quốc (LHQ) làm trung tâm, đứng trước các thách thức nghiêm trọng nhất kể từ khi được hình thành. Đáng kể đến là sự xói mòn khả năng ngăn chặn chiến tranh và bảo đảm thực thi Hiến chương LHQ. Nhiều nước đã ngang nhiên vi phạm nghiêm trọng pháp luật quốc tế và đi ngược dư luận phản đối toàn cầu, để châm ngòi xung đột. Tổng Thư ký LHQ Antonio Guterres mới đây đã cảnh báo về "sự cai trị bằng vũ lực lan rộng, trong khi các thế lực khác dẫm đạp lên luật pháp quốc tế… để tấn công hệ thống QCN".

Thế giới muốn ổn định nhưng lại thiếu nhân tố đóng góp ổn định để thúc đẩy QCN. Mong muốn ổn định của cộng đồng quốc tế tương phản với toan tính của các nước lớn. Mâu thuẫn giữa các nước lớn ngày càng gay gắt và đối đầu căng thẳng đa diện, đa tầng nấc, tác động mạnh đối với tiến bộ QCN, lấn át lời kêu gọi vì QCN từ các quốc gia nhỏ hơn.

Khi nền chính trị quốc tế đang chuyển dịch, các nước lớn lại cân nhắc giữa trách nhiệm bảo đảm an ninh và sự phức tạp, chi phí nếu muốn đứng đầu trật tự quốc tế mới. Mỹ từ bỏ vai trò đóng góp phần lớn chi phí an ninh, chuyển sang gây sức ép với các nước đồng minh chi trả để bảo đảm an ninh. Trong khi Trung Quốc, Ấn Độ, một số nước châu Âu muốn bảo đảm lợi ích của người dân hơn là mở rộng vai trò trong nhiều cuộc xung đột do quốc gia khác gây ra. Thậm chí, một số nước lớn còn nợ đóng góp ngân sách của LHQ, trong đó có Hội đồng Nhân quyền (UNHRC).

Chủ nghĩa đa phương gặp nhiều thách thức từ xu hướng đơn phương, độc đoán. Biểu hiện qua việc một số nước phớt lờ luật pháp quốc tế trong nhiều cuộc chiến tranh, trong khi LHQ mất vai trò hòa giải. Thậm chí, Israel (30/3/2026) đã tấn công vào lực lượng gìn giữ hòa bình LHQ tại Lebanon, khiến 03 thành viên người Indonesia thiệt mạng.

Một nguyên nhân đáng chú ý là sự thay đổi chính sách đối ngoại của Mỹ gần đây, không còn ưu tiên các cơ chế đa phương mà chú trọng vào lợi thế quân sự và sử dụng vũ lực trong ứng xử quốc tế. Ảnh hưởng từ cuộc chiến thương mại với Trung Quốc, Mỹ đã đơn phương áp thuế đối ứng với nhiều nước, đi ngược lại hệ thống thương mại đa phương vốn đem lại thịnh vượng cho người dân toàn cầu vài thập kỷ qua. Mỹ cũng chỉ trích và rút khỏi các tổ chức đa phương liên quan trực tiếp tới tiến bộ QCN như UNHRC và Cơ quan cứu trợ người tị nạn Palestine (UNRWA), WHO… Đối nghịch với xu hướng chính trị độc đoán cường quyền, sự dân chủ hóa đời sống quốc tế tiếp tục được nhiều nước thúc đẩy, tuy giải quyết mâu thuẫn vẫn còn bế tắc. Trung Quốc, Ấn Độ, ASEAN… cũng bày tỏ nguyện vọng cải cách LHQ để bảo đảm hiệu quả hoạt động, tôn chỉ, cũng như năng lực ứng phó với các vấn đề QCN trong tương lai.

Trong trật tự quốc tế mới, tiến bộ QCN vẫn đứng trước nhiều bất trắc, ngay cả khi quá trình chuyển đổi diễn ra nhẹ nhàng. Các nước lớn bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh địa chính trị, lấn át ưu tiên phát triển QCN. Thượng tầng các nước lớn và các giới cũng chưa thể hình dung được việc bảo đảm QCN, xu hướng phát triển ra sao trong thời đại mới. Chẳng hạn trong trật tự đa cực, chưa thể định hình cơ chế nào ngăn ngừa, giải quyết xung đột hoặc bảo đảm hòa bình nếu "các khối quyền lực" không thống nhất quan điểm.

Gần đây, Trung Quốc, Khối BRICS, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) cũng đã nêu ra những sáng kiến mới về an ninh, văn minh, phát triển, về "Phương Nam Toàn cầu", tuy nhiên, vẫn chưa đạt được sự đồng thuận cao từ quốc tế. Trong một trật tự đa cực hơn, cán cân sức mạnh ở các khu vực liên tục biến thiên khiến các nước nhỏ, tầm trung bị động và thường xuyên nằm trong vùng đệm cạnh tranh ảnh hưởng.

Quyết định đặc xá năm 2026 của Chủ tịch nước: Kế thừa, phát triển chính sách đặc xá phù hợp với yêu cầu của giai đoạn mới

Họp báo công bố quyết định về đặc xá năm 2026 của Chủ tịch nước, ngày 9/4. (Ảnh: Thành Long)

Bảo đảm quyền con người trong thế giới bất ổn

Câu hỏi đặt ra là khu vực nào sẽ trở thành điểm nóng về QCN trong quá trình chuyển tiếp trật tự quốc tế này? Trước hết, những nơi xảy ra chiến tranh là nơi mà QCN bị vi phạm nghiêm trọng nhất; tiếp theo là những nơi diễn ra cọ xát chiến lược giữa các nước lớn.

Trong đó, các nước nhỏ là tuyến đầu chịu ảnh hưởng, do phụ thuộc sâu vào hệ thống quốc tế, mất tự chủ chiến lược và dẫn tới suy giảm tiếng nói về QCN. Những khu vực này hoặc có nguy cơ trở thành chiến trường ủy nhiệm, hoặc chịu hậu quả từ các biện pháp trả đũa qua lại giữa các nước lớn. Đồng thời, tiến bộ QCN tại các nước này tỉ lệ nghịch với sự mở rộng lợi thế địa chính trị của các nước lớn. Chẳng hạn, Trung Đông, Ukraine, Afghanistan, khu vực Bangladesh, Myanmar, Nepal… diễn ra cọ sát chiến lược quyết liệt, nơi mà QCN lùi bước cùng với hạ tầng sụp đổ, xã hội rạn nứt và tụt hậu, các cuộc chiến tranh tàn khốc tước đi sinh mạng và tương lai của hàng triệu người.

Ngoài ra, những thành tựu do toàn cầu hóa, xu thế liên kết, phụ thuộc lẫn nhau tiếp tục bị cản trở bởi cạnh tranh địa chính trị. Khi các khối quyền lực giữa Mỹ, Phương Tây và Khối BRICS, SCO cạnh tranh, các mắt xích yếu nhất sẽ chịu áp lực lớn, chẳng hạn như Iran, Venezuela, các đối tác dầu mỏ quan trọng của Trung Quốc. Mỹ bắt cóc Tổng thống Venezuela, vi phạm trắng trợn luật pháp quốc tế, khơi mào cuộc chiến Iran để lại nhiều hậu quả cho người dân, bao gồm vụ tấn công khiến 160 học sinh thiệt mạng.

Trong khi đó, một số quốc gia công nghiệp đang gặp khó khăn kinh tế, dần suy yếu, hàng hóa mất sức cạnh tranh về giá, nguồn lực đầu tư bị phân tán cho quốc phòng… Gần đây, các nước phương Tây phải tăng chi quốc phòng theo yêu cầu của Mỹ, đến mức Thủ tướng Canada Mark Carney (12/4) phải thừa nhận 70% chi tiêu quốc phòng của nước này dành cho Mỹ. Ngoài ra, bộ máy sản xuất tư bản gánh những đòn giáng nặng nề khi đứt gãy nguồn nguyên liệu truyền thống từ một số quốc gia châu Phi. Chẳng hạn, Burkina Faso gần đây đã chấm dứt chủ nghĩa thực dân và làm chủ việc xuất khẩu tài nguyên.

Trong khi vấn đề năng lượng của châu Âu - huyết mạch của nền công nghiệp, đang chìm trong khủng hoảng do cuộc xung đột Nga-Ukraine, tranh chấp tại eo biển Hormuz. Điều này đã lan sang các ngành thương mại, tài chính và mọi mặt đời sống xã hội, biểu hiện qua các cuộc biểu tình, đình công dai dẳng tại châu Âu. Tác động kép có thể quan sát được bao gồm thương mại giảm và phải nhập khẩu nhiều, dẫn tới quốc lực suy yếu, cắt giảm phúc lợi xã hội và chi phí sinh hoạt đắt đỏ, nợ công và cá nhân tăng mạnh… Năm 2025, EU nhập khẩu gần 560 tỉ euro từ Trung Quốc, trong khi chỉ xuất khẩu được khoảng 200 tỉ USD vào thị trường này. Đồng thời, các ngành công nghiệp muốn tồn tại đã phải chuyển sang các quốc gia có mức chi phí sản xuất thấp hơn, ảnh hưởng tới việc làm của người dân trong nước. Đó là vòng xoáy mâu thuẫn nội tại của nhiều nước phát triển mà chưa thể tìm được lối thoát.

ASEAN không tránh khỏi vòng xoáy biến động của thế giới và đang nỗ lực để bảo vệ tiến bộ QCN vun đắp trong nhiều năm qua. Những năm gần đây, sự thịnh vượng đã và đang lan tỏa đều đến các quốc gia thường bị coi là "thế giới thứ ba". Ngay cả giới siêu giàu cũng đang rời châu Âu để đến các nước Đông Nam Á, các nước phương Tây phải ngạc nhiên trước tốc độ hiện đại hóa tại khu vực. Trong cuộc khủng hoảng năng lượng tại Eo biển Hormuz, ASEAN tỏ rõ khả năng ứng phó, hạn chế thiệt hại từ cú sốc đứt gãy chuỗi cung năng lượng, trên cơ sở đa dạng hóa nguồn cung, tăng tốc chuyển đổi xanh.

Điển hình, Việt Nam có năng lực sản xuất điện sạch, tích cực áp dụng giải pháp xanh toàn diện, tỉ lệ sử dụng xe điện tăng nhanh. Thương hiệu Vinfast bước đầu bán xe điện thành công, có mặt tại thị trường các nước Đông Nam Á. Singapore đang thúc đẩy lưới điện ASEAN, cùng các nước từng bước tháo gỡ khó khăn, nổi bật là tuyến đường điện từ Lào đến Singapore và dự án cáp ngầm chuyển tải điện sạch từ Việt Nam đến Singapore. Lào cũng đóng góp vai trò với năng lực cung cấp điện xanh cho ASEAN... Mặc dù vậy, khu vực còn nhiều vấn đề cần giải quyết, bao gồm bảo đảm cuộc sống cho người dân trong bối cảnh khó khăn toàn cầu, tăng chi phí sinh hoạt, y tế, giáo dục, nguy cơ bất ổn do bên ngoài can thiệp, suy giảm đầu tư nước ngoài, còn tình trạng khan hiếm năng lượng tại Philippines, Thái Lan, Campuchia…

Nhìn chung, nhiều thập kỷ qua, những tiến bộ hay thách thức về QCN đều diễn biến trên nền tảng trật tự quốc tế, sẽ không tránh khỏi chịu nhiều biến động khi thế giới hướng tới một mô hình chính trị quốc tế mới. Nhân loại đã chứng kiến nhiều quốc gia tiến xa hơn về QCN, nhưng cũng có nhiều quốc gia lùi bước. Trong sự chuyển dịch của thời đại, các nước lớn sẽ tranh thủ thời gian, tận dụng sức mạnh để gia tăng ảnh hưởng và lợi thế chiến lược. Trong trường hợp nước lớn không cần trải qua một cuộc chiến để tạo ra trật tự mới, thế giới sẽ tịnh tiến hình thành các cụm quyền lực và rạn nứt quốc tế. Trong đó, tiêu chuẩn công nghệ, nguồn gốc xuất xứ sẽ là những rào cản đầu tiên đẩy nhanh sự chia rẽ của thế giới trên nhiều bình diện. Ngoài ra, xu thế đối đầu và hợp tác tiếp tục đan xen, nhưng mặt thách thức và nguy cơ nổi trội hơn, nhất là sự xói mòn thành tựu của chủ nghĩa đa phương, toàn cầu hóa và liên kết kinh tế thế giới…

Trước những biến động của thời đại, Việt Nam đã có sự nhạy bén, bản lĩnh để nắm bắt vận hội, chủ động, đi đầu, dẫn dắt và kiến tạo tiến bộ QCN toàn cầu. Ngay từ đầu năm 2025, Đảng đã hoạch định bản thiết kế hoàn chỉnh về một Việt Nam trong "kỷ nguyên vươn mình hùng cường và thịnh vượng". Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra rằng giai đoạn từ nay đến năm 2030 là giai đoạn quan trọng nhất để định hình và xác lập trật tự thế giới mới.

Đồng thời, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng đặt ra nhiều trọng trách trong lần chuyển đổi này, bởi "nếu không kịp thời bắt nhịp với thế giới, nhận diện và tranh thủ cơ hội để đặt đất nước vào đúng dòng chảy của thời đại, trong 10 năm, 20 năm tới, nguy cơ tụt hậu sẽ hiện hữu hơn bao giờ hết".