​​​​​​​Hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền của người tham gia tố tụng theo Nguyên tắc Méndez

Nguyên tắc Méndez giúp các phương pháp phỏng vấn điều tra hiệu quả, tôn trọng nhân quyền và không sử dụng tra tấn, nâng cao hiệu quả điều tra và chủ động phòng ngừa oan sai trong hoạt động tư pháp. (Nguồn: Ban Nội chính Trung ương)

Việc nghiên cứu các nội dung của Nguyên tắc Méndez, qua đó góp phần hoàn thiện pháp luật Việt Nam nói chung và pháp luật về quyền con người của người tham gia tố tụng nói riêng có vai trò quan trọng trong bối cảnh bảo đảm pháp chế và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Những nguyên tắc thẩm vấn hiệu quả

Trong hoạt động điều tra và thu thập thông tin, các nguyên tắc về tham vấn hiệu quả gồm có:

Nguyên tắc 1: Trình bày toàn diện các cơ sở khoa học, cơ sở pháp lý và cả nền tảng, cơ sở về đạo đức nghề nghiệp của những người mang quyền lực nhà nước trong trong công tác thẩm vấn, khẳng định rằng mọi hoạt động điều tra và phỏng vấn phải được đặt trên nền tảng tôn trọng nhân phẩm con người. Nguyên tắc này cũng nhấn mạnh việc cấm tuyệt đối tra tấn và các hình thức đối xử tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục. Nguyên tắc này còn đặt ra yêu cầu, phỏng vấn phải dựa trên tính hợp pháp, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

More from WVR
Cải cách pháp luật thúc đẩy các quyền con người

Nguyên tắc 2: Đưa ra quy trình thẩm vấn hiệu quả bao gồm: Chuẩn bị và lập kế hoạch chi tiết; bảo đảm áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng vệ quy định trong pháp luật pháp suốt quy trình; giữ tâm thế cởi mở, tránh định kiến; tạo môi trường không cưỡng bức; xây dựng và duy trì mối quan hệ tin cậy với người được thẩm vấn; sử dụng kỹ thuật hỏi đáp hợp pháp và được khoa học chứng minh; lắng nghe chủ động và khuyến khích người được thẩm vấn trình bày một cách tự do và đầy đủ; phân tích, đánh giá thông tin được thu thập và toàn bộ quy trình thẩm vấn.

Nguyên tắc 3: Nguyên tắc này khẳng định rằng “tính dễ bị tổn thương” không chỉ là đặc điểm cá nhân, mà còn có thể xuất phát từ hoàn cảnh bị tước tự do, môi trường hỏi cung và sự bất cân xứng quyền lực giữa điều tra viên và người bị phỏng vấn. Một số người được thẩm vấn sẽ gặp tình trạng gia tăng dễ bị tổn thương do cuộc thẩm vấn trùng với những yếu tố rủi ro cụ thể. Những yếu tố rủi ro đó có thể bao gồm tuổi, giới tính, bản dạng giới hoặc xu hướng tính dục; quốc tịch hoặc sắc tộc; bối cảnh văn hóa hoặc tôn giáo; khuyết tật về thể chất, trí tuệ hoặc tâm lý...

Bên cạnh đó, còn những yếu tố linh hoạt khác có thể làm gia tăng tình trạng “dễ bị tổn thương” như tình trạng sức khỏe như chấn thương, bệnh tật, trầm cảm, lo âu, say rượu, rối loạn căng thẳng sau sang chấn hoặc các trạng thái suy yếu, thay đổi khác; trrải nghiệm sang chấn trước đó, bao gồm việc từng là nạn nhân hoặc chứng kiến vi phạm quyền con người…

Nguyên tắc 4: Nhà nước có nghĩa vụ tổ chức đào tạo bắt buộc, thường xuyên và có hệ thống cho những người tham gia hoạt động điều tra, thu thập thông tin và hỏi cung. Về nội dung đào tạo, gồm việc hướng dẫn cách thức để giữ tư duy cởi mở và tránh định kiến; lên kế hoạch và chuẩn bị một cách chiến lược; xây dựng và duy trì mối quan hệ tin cậy; xác định và đáp ứng các nhu cầu cụ thể của người được thẩm vấn; tuân thủ luật nhân quyền quốc tế; bảo đảm các biện pháp bảo vệ được áp dụng xuyên suốt quá trình thẩm vấn; sử dụng các kĩ thuật đặt câu hỏi đã được khoa học chứng minh…

Nguyên tắc 5: Việc cấm tra tấn và bảo vệ quyền con người không thể chỉ dựa vào tuyên bố hay quy tắc đạo đức, mà được bảo đảm bằng cơ chế trách nhiệm cụ thể, minh bạch và có hiệu lực. Nguyên tắc khẳng định Nhà nước có nghĩa vụ thiết lập một hệ thống trong đó mọi hoạt động phỏng vấn, hỏi cung và thu thập thông tin phải có thể kiểm tra, giám sát và truy cứu trách nhiệm. Nguyên tắc này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của tính minh bạch trong quá trình phỏng vấn; theo đó, các quốc gia cần áp dụng các biện pháp như ghi âm, ghi hình toàn bộ cuộc phỏng vấn, lưu trữ hồ sơ đầy đủ và đảm bảo khả năng tiếp cận của cơ quan giám sát, luật sư hoặc tòa án khi cần.

Nguyên tắc 6: Nguyên tắc này nhấn mạnh việc tổ chức thực hiện phải bắt đầu từ cam kết chính trị và cải cách thể chế. Nhà nước cần xác định rõ mục tiêu chống tra tấn và nâng cao chất lượng điều tra là một ưu tiên của hệ thống tư pháp. Nguyên tắc này yêu cầu quốc gia phải xây dựng khuôn khổ pháp luật và quy trình chuẩn hóa cho hoạt động phỏng vấn. Bên cạnh đó, Nguyên tắc 6 cũng xác định việc triển khai phải đi kèm với nguồn lực đầy đủ như cơ sở vật chất (phòng phỏng vấn phù hợp, thiết bị ghi hình, hệ thống lưu trữ), nhân sự (điều tra viên được đào tạo, phiên dịch, chuyên gia tâm lý), hoặc thiếu trợ giúp pháp lý.

Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành (gồm Hiến pháp, văn bản luật và dưới luật) có sự phù hợp cao với các quy định của Nguyên tắc Méndez. (Nguồn: Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam)

Sự phù hợp của pháp luật Việt Nam với Nguyên tắc Méndez

Có thể thấy, hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành (gồm Hiến pháp, văn bản luật và dưới luật) có sự phù hợp cao với các quy định của Nguyên tắc Méndez.

Trước hết, Việt Nam đã có nền tảng pháp lý quan trọng về bảo vệ quyền con người. Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kì hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm”^[1].

Bộ luật Hình sự hiện hành quy định rõ trách nhiệm hình sự đối với các hành vi tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình tại 2 tội: Tội dùng nhục hình (Điều 373) và Tội bức cung (Điều 374). Bộ Luật Tố tụng hình sự hiện hành cùng với những quy định cụ thể về các vấn đề có liên quan như: Nghiêm cấm tra tấn, bức cung, dùng nhục hình hay bất kì hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, tính mạng, sức khỏe của con người^[2]; điều tra viên, cán bộ điều tra, kiểm sát viên, kiểm tra viên bức cung, dùng nhục hình đối với bị can thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự^[3]; việc hỏi cung bị can, lấy lời khai của người đại diện theo pháp luật của pháp nhân tại cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh; việc lấy lời khai của người làm chứng, bị hại, đương sự, việc đối chất, việc tiếp nhận nguồn tin về tội phạm…có thể ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh; người bị buộc tội có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa. Cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm thông báo, giải thích và bảo đảm cho người bị buộc tội, bị hại, đương sự thực hiện đầy đủ quyền bào chữa, quyền và lợi ích hợp pháp của họ…

Ngoài những văn bản trên, hệ thống pháp luật Việt Nam còn các văn bản luật, dưới luật khác có những quy định liên quan như: Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, Luật Thi hành án hình sự, Luật thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú, Luật Tư pháp người chưa thành niên; Thông tư liên tịch 03/2018/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC-BQP ngày 1/2/2018 hướng dẫn về trình tự, thủ tục thực hiện ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh; sử dụng, bảo quản, lưu trữ kết quả ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử…

Bên cạnh sự phù hợp cơ bản trên, qua nghiên cứu so sánh, hệ thống pháp luật Việt Nam còn có một số vấn đề vướng mắc, bất cập gây khó khăn cho thực tiễn triển khai thực hiện Công ước CAT và Nguyên tắc Méndez:

Một là, một số quy định về địa vị pháp lý, quyền của người tham gia tố tụng còn bất cập, điển hình như người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp không được coi lại người bị buộc tội;

Hai là, quy định về hoạt động ghi âm, ghi hình trong tố tụng hình sự đối với việc lấy lời khai hay tiến hành một số hoạt động tố tụng hình sự khác (trừ hỏi cung bị can) còn tùy nghi, chưa bắt buộc. Ngoài ra, pháp luật Việt Nam hiện nay chỉ mới quy định về thủ tục lấy lời khai, hỏi cung mà chưa có quy định nào về “quy trình thẩm vấn hiệu quả” theo Nguyên tắc 2 của Méndez như chuẩn bị hỏi cung, lấy lời khai, thiết lập môi trường, tâm lý, xây dựng mối quan hệ, các kĩ thuật thẩm vấn…

Những vấn đề này hiện nay mới chỉ nằm trong các công trình nghiên cứu của các cơ sở đào tạo của ngành Công an hoặc cơ sở đào tạo luật.

Lễ Tổng kết Chương trình hợp tác giữa Bộ Công an Việt Nam và Bộ Ngoại giao Hà Lan về Công ước chống tra tấn vào tháng 07/2022. (Nguồn: Bộ Công an)

Hoàn thiện pháp luật phù hợp với Nguyên tắc Méndez

Để tiệm cận đầy đủ với các quy định của Nguyên tắc Méndez, cần hoàn thiện pháp luật Việt Nam ở một số nội dung sau:

Thứ nhất, cần hoàn thiện quy định về ghi âm, ghi hình bắt buộc trong hoạt động hỏi cung và lấy lời khai. Để phù hợp với Nguyên tắc Méndez, cần mở rộng phạm vi bắt buộc ghi âm, ghi hình đối với cả những hoạt động như lấy lời khai người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt, người bị tạm giữ, người làm chứng... Đồng thời, pháp luật cần quy định rõ hơn về quy trình lưu trữ, niêm phong, bảo mật và quyền tiếp cận dữ liệu của luật sư, kiểm sát viên và tòa án; cần có chế tài chặt chẽ: nếu không ghi âm, ghi hình mà không có lí do bất khả kháng thì lời khai phải bị coi là chứng cứ không hợp pháp hoặc không có giá trị chứng minh.

Thứ hai, cần bảo đảm thực chất hơn quyền có luật sư từ thời điểm sớm nhất, từ thời điểm bị bắt, bị tạm giữ. Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành đã ghi nhận quyền bào chữa, quyền nhờ người bào chữa, và cơ chế tham gia của luật sư trong tố tụng. Trên thực tế, nhiều trường hợp luật sư tiếp cận muộn, sau khi đã có những lời khai quan trọng.

Thứ ba, cần hoàn thiện cơ chế loại trừ chứng cứ thu được bằng tra tấn, ép cung hoặc vi phạm tố tụng. Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành có nguyên tắc không được dùng chứng cứ thu thập trái pháp luật. Tuy nhiên, để phù hợp với CAT và tinh thần Méndez, cần quy định cụ thể hơn về các dạng ép buộc, bao gồm cả bạo lực tâm lí như đe dọa, cô lập kéo dài, hứa hẹn lợi ích hoặc gây áp lực. Đặc biệt, khi có dấu hiệu ép cung hoặc nhục hình, gánh nặng chứng minh tính tự nguyện của lời khai cần đặt lên cơ quan tố tụng, thay vì yêu cầu người bị hỏi cung phải tự chứng minh mình bị ép buộc.

Thứ tư, cần hoàn thiện quy định bảo vệ người dễ bị tổn thương. Pháp luật Việt Nam đã có quy định riêng đối với người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự, nhưng vẫn cần tăng cường cơ chế bắt buộc có chuyên gia tâm lý; quy định cụ thể về phỏng vấn thân thiện, thời lượng phù hợp và cấm câu hỏi dẫn dắt. Đối với người khuyết tật, người có dấu hiệu rối loạn tâm thần, người dân tộc thiểu số không thông thạo tiếng Việt…, cần cơ chế phiên dịch, hỗ trợ chuyên môn và đánh giá năng lực nhận thức trước khi lấy lời khai.

Thứ năm, cần luật hóa “Quy trình thẩm vấn hiệu quả” theo các quy định của Nguyên tắc Méndez. Theo đó, bên cạnh các quy định về trình tự, thủ tục lấy lời khai, hỏi cung, cần có các văn bản pháp luật cụ thể hóa việc lập kế hoạch, thiết lập giao tiếp tâm lý, tạo môi trường thân thiện… khi lấy lời khai, hỏi cung.

Việt Nam phản đối các hành vi sử dụng vũ lực tấn công vào các quốc gia có chủ quyền, kêu gọi tuân thủ nghiêm túc luật pháp quốc tế Trước các diễn biến leo thang căng thẳng nghiêm trọng tại Trung Đông hiện nay, Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu ...

Chủ động định hình luật chơi trong kỷ nguyên số: Đặt quyền con người vào vị trí trung tâm Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) đang can dự ngày càng sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đặt ra ...

Việt Nam được vinh danh trong nhóm 5 quốc gia đứng đầu về Chỉ số vốn con người mở rộng (HCI+) 2026 Trong khuôn khổ Hội nghị mùa Xuân của Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), ngày 16/4, Ngân hàng Thế ...

Thúc đẩy quyền tham gia của người khuyết tật Ngày 18/4 hằng năm được chọn là Ngày Người khuyết tật Việt Nam. Ngày Người khuyết tật Việt Nam năm 2026 có chủ đề “Thúc ...

Quyền được nghỉ ngơi của phụ nữ Quyền được nghỉ ngơi của phụ nữ đã được ghi nhận trong các chuẩn mực nhân quyền, nhưng trên thực tế vẫn khó trở thành ...