 |
| An ninh châu Âu đang có những chuyển động mới, bao gồm những tính toán chiến lược liên quan tới hạt nhân. (Nguồn: Getty Images) |
Thông tin Mỹ đang thảo luận khả năng triển khai vũ khí hạt nhân tại các nước Baltic, tuyên bố sẵn sàng tiếp nhận vũ khí hạt nhân của Estonia, Latvia và Lithuania, cùng với việc Pháp thúc đẩy một cơ chế hợp tác hạt nhân giữa các quốc gia châu Âu cho thấy cấu trúc an ninh của lục địa này đang dịch chuyển theo hướng nguy hiểm và rủi ro hơn.
Mặc dù nhiều nội dung vẫn mới dừng ở mức trao đổi chính sách, song việc công khai đề cập đến mở rộng bố trí vũ khí hạt nhân đã phản ánh tâm lý bất an ngày càng gia tăng của châu Âu trước môi trường an ninh hiện nay.
Nhận thức về mối đe dọa gia tăng
Đằng sau những động thái trên là nhiều nguyên nhân mang tính chiến lược. Trước hết, cuộc xung đột Nga – Ukraine kéo dài đã làm thay đổi nhận thức về an ninh của các nước châu Âu. Nếu trước đây nguy cơ xung đột giữa Nga và NATO được coi là khó xảy ra thì hiện nay, nhiều nước đã bắt đầu chuẩn bị cho những kịch bản xấu hơn.
Đặc biệt, các quốc gia Baltic luôn coi Nga là mối đe dọa trực tiếp do vị trí địa lý và lịch sử đối đầu kéo dài. Vì vậy, việc tăng cường răn đe, kể cả răn đe hạt nhân, được xem là biện pháp nhằm ngăn chặn mọi tính toán quân sự từ phía Moscow.
| More from WVR |
 Bài toán tái vũ trang châu Âu: Ngân sách có phải lời giải cuối cùng? |
Bên cạnh đó, sự điều chỉnh trong chính sách của Mỹ cũng thúc đẩy châu Âu phải tính toán lại chiến lược an ninh. Washington nhiều lần yêu cầu các đồng minh chia sẻ nhiều hơn gánh nặng quốc phòng, cắt giảm một phần lực lượng đồn trú và ưu tiên nguồn lực cho khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
Những thay đổi này khiến nhiều nước châu Âu lo ngại mức độ cam kết lâu dài của Mỹ đối với an ninh lục địa. Trong bối cảnh đó, ý tưởng “tự chủ chiến lược châu Âu”, vốn do Pháp thúc đẩy nhiều năm qua, đang được mở rộng sang cả lĩnh vực răn đe hạt nhân. Việc Paris thúc đẩy hợp tác hạt nhân với các quốc gia châu Âu phản ánh mong muốn xây dựng một trụ cột an ninh độc lập hơn, giảm sự phụ thuộc tuyệt đối vào “ô hạt nhân” của Mỹ.
Tuy nhiên, việc triển khai vũ khí hạt nhân không đơn giản như các tuyên bố chính trị. Đây là hệ thống vũ khí đặc biệt, đòi hỏi cơ sở hạ tầng kỹ thuật, kho chứa chuyên dụng, hệ thống chỉ huy - kiểm soát, lực lượng bảo vệ và nhân sự được đào tạo bài bản. Quá trình chuẩn bị có thể kéo dài nhiều năm với chi phí rất lớn. Bởi vậy, ngay cả khi đạt được đồng thuận chính trị, việc hiện thực hóa các kế hoạch này cũng sẽ gặp không ít khó khăn.
 |
| Lithuania đang xem xét gỡ bỏ lệnh cấm triển khai vũ khí hạt nhân trong hiến pháp, đánh dấu một bước điều chỉnh đáng chú ý trong chính sách an ninh của quốc gia Baltic này. (Nguồn: Illinois State University) |
Vòng xoáy mất lòng tin
Điều đáng lo ngại hơn nằm ở tác động chiến lược. Nếu NATO mở rộng hiện diện hạt nhân tại khu vực Baltic, Nga gần như chắc chắn sẽ coi đây là mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh quốc gia và có các biện pháp đáp trả tương ứng, như tăng cường bố trí tên lửa tại khu vực Kaliningrad hoặc tại nước láng giềng Belarus, mở rộng lực lượng hạt nhân chiến thuật và nâng cao trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Khi đó, an ninh châu Âu sẽ bước vào một vòng xoáy leo thang mới.
Thực tế này phản ánh khá rõ lý thuyết “thế lưỡng nan an ninh” (security dilemma) trong quan hệ quốc tế. Theo lý thuyết này, các biện pháp mà một quốc gia thực hiện nhằm tăng cường an ninh của mình lại thường bị đối phương nhìn nhận là hành động đe dọa. Kết quả là bên kia cũng gia tăng năng lực quân sự để tự bảo vệ, kéo theo phản ứng đáp trả tiếp theo từ phía còn lại. Không bên nào thực sự mong muốn xung đột, nhưng tất cả đều cảm thấy buộc phải chuẩn bị cho xung đột. Chính quá trình này làm môi trường an ninh ngày càng bất ổn hơn.
Nhìn từ góc độ đó, việc NATO tăng cường răn đe hạt nhân có thể được các nước thành viên coi là hành động phòng thủ. Nhưng dưới góc nhìn của Nga, đây lại là dấu hiệu cho thấy phương Tây đang đưa năng lực hạt nhân tiến sát biên giới nước này. Ngược lại, các biện pháp đáp trả của Nga sẽ tiếp tục củng cố nhận thức của NATO rằng mối đe dọa từ Moscow đang gia tăng. Vòng xoáy mất lòng tin vì thế sẽ tiếp tục được củng cố thay vì được tháo gỡ.
| More from WVR |
 ‘Cú sốc’ trên chính trường Anh hé lộ khoảng trống an ninh châu Âu |
Vào thời điểm an ninh châu Âu đang đứng trước những thử thách mang tính bước ngoặt như hiện nay, có lẽ cũng là thời điểm mà các bên liên quan cần nhìn lại một bài học lịch sử quan trọng: Khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962. Khi Liên Xô triển khai tên lửa hạt nhân tại Cuba, Mỹ coi đó là mối đe dọa không thể chấp nhận vì khoảng cách quá gần lãnh thổ của mình. Cuộc khủng hoảng đã đẩy thế giới tới sát bờ vực chiến tranh hạt nhân trước khi hai bên đạt được thỏa hiệp thông qua đối thoại và những nhượng bộ lẫn nhau.
Hoàn cảnh hiện nay không hoàn toàn giống năm 1962. Tuy nhiên, logic chiến lược lại có nhiều điểm tương đồng: Việc bố trí vũ khí hạt nhân gần lãnh thổ đối phương luôn làm gia tăng cảm giác bị đe dọa, rút ngắn thời gian cảnh báo và khiến nguy cơ tính toán sai lầm tăng lên. Chính vì vậy, bài học quan trọng nhất từ Khủng hoảng tên lửa Cuba không phải là bên nào thắng hay thua, mà là nhận thức rằng khi đối đầu hạt nhân leo thang vượt khỏi khả năng kiểm soát, sẽ không có bên nào thực sự là người chiến thắng.
Suy cho cùng, tăng cường răn đe có thể tạo ra cảm giác an toàn trước mắt, nhưng chưa chắc đã tạo ra ổn định lâu dài. Lịch sử cho thấy hòa bình bền vững không chỉ được duy trì bằng sức mạnh quân sự mà còn bằng các cơ chế kiểm soát khủng hoảng, đối thoại chiến lược và xây dựng lòng tin.
Trong bối cảnh nguy cơ vũ khí hạt nhân có khả năng được triển khai rộng hơn tại châu Âu, điều mà Mỹ, NATO, Nga và các nước châu Âu cần cân nhắc không chỉ là triển khai thêm bao nhiêu vũ khí, mà còn là làm thế nào để tránh lặp lại những sai lầm mà thế giới từng phải trả giá rất đắt trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
| Căng thẳng Nga-Ukraine nóng lên, các cơ sở hậu cần tiếp tục chịu thiệt hại về người và của Giới chức Nga ngày 18/7 cho biết, các vụ tấn công bằng thiết bị bay không người lái do Ukraine thực hiện trong đêm đã ... |
| Xung đột Nga-Ukraine: Kiev hứng đòn không kích trong đêm, UAV đốt cháy hạ tầng tỷ USD của Nga Nga và Ukraine tiếp tục mở các đợt tấn công quy mô lớn trong hai ngày 18-19/7. Moscow dội hàng loạt tên lửa đạn đạo ... |
| Xung đột Nga-Ukraine: Hai bên tập kích quy mô lớn, ghi nhận nhiều thương vong Rạng sáng 19/7, Nga và Ukraine tiếp tục tiến hành các đợt tập kích quy mô lớn nhằm vào lãnh thổ của nhau, khiến nhiều ... |
| Tổng thống Ukraine tiết lộ kế hoạch mới nhằm chấm dứt xung đột với Nga, phong thanh tin sắp thay tướng quân đội Ngày 19/7, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tuyên bố đang chuẩn bị một chiến lược mới nhằm buộc Nga phải chấm dứt xung đột. |
| Nga tố Ukraine tập kích bằng UAV quy mô lớn vào khu vực Moscow Ngày 20/7, Nga cáo buộc, rạng sáng cùng ngày, Ukraine tiến hành một trong những đợt tập kích bằng thiết bị bay không người lái ... |
