Không thể trợ cấp rộng rãi
Trung tuần tháng 9/2010, Chính phủ Cuba thông báo sẽ cắt giảm hơn 1 triệu nhân viên trong các cơ quan nhà nước từ nay tới năm 2015. Trong đó, 500.000 người sẽ thuộc diện cắt giảm từ tháng 3/2011. Đây là cuộc cắt giảm lớn nhất trong bộ máy nhà nước Cuba kể từ khi quốc đảo này giành được độc lập vào năm 1959. Lý do cắt giảm biên chế lần này được cơ quan phụ trách lao động việc làm Cuba giải thích là nhà nước không thể và sẽ không tiếp tục duy trì các đơn vị kinh tế, dịch vụ được bao cấp quá nặng, làm ăn thua lỗ lớn và gây hại đối với nền kinh tế. Chính phủ sẽ chỉ tuyển dụng trong những lĩnh vực cần thiết như nông nghiệp, xây dựng, công nghiệp, hành pháp và giáo dục. Đây là một phần trong chính sách đổi mới kinh tế do Chủ tịch Cuba Raul Castro khởi xướng kể từ khi ông thay thế Lãnh tụ Fidel Castro vào năm 2008.
Theo mô hình kinh tế ở Cuba, nhà nước kiểm soát hơn 90% kinh tế, trả lương viên chức và công nhân (ước tính 5,1 triệu người) khoảng 20 USD/tháng; công nhân viên chức được chăm sóc y tế, giáo dục miễn phí và gần như không phải trả tiền nhà ở, đi lại. Chế độ bao cấp này khó có thể được tiếp tục duy trì trong điều kiện nền kinh tế Cuba bị ảnh hưởng nặng nề do lệnh cấm vận thương mại của Mỹ tồn tại suốt 48 năm nay, bị ảnh hưởng trầm trọng của suy thoái toàn cầu và thiên tai tàn phá, phải nhập khẩu khoảng 80% nhu cầu lương thực nhưng lại bỏ hoang đến 50% diện tích đất canh tác. Tỷ lệ thất nghiệp năm 2009 là 1,7%. Trong khi đó, hàng nghìn người Cuba không muốn tìm kiếm việc làm trong các cơ quan nhà nước vì mức lương quá thấp. Trước tình trạng đó, Chính phủ Cuba không còn cách nào khác là phải từng bước chia tay với mô hình kinh tế bao cấp. Chủ tịch Raul Casto tuyên bố cách đây không lâu rằng, chính phủ không còn có đủ khả năng tài chính cho những khoản trợ cấp rộng rãi như thế nữa.
Hướng đến thị trường tự do
Trước đó, vào cuối tháng 8/2010, Chính phủ Cuba ban hành 2 chính sách quan trọng hướng đến thị trường tự do. Đó là, cho phép các nhà đầu tư nước ngoài thuê đất đến 99 năm và phát triển kinh doanh tư nhân; tái tổ chức lực lượng lao động trên quy mô cả nước. Với quyết định trên, gần 1/5 trong số lực lượng lao động công sẽ được chuyển sang lĩnh vực tư nhân. Theo Liên đoàn Lao động Cuba, những người lao động sẽ nhận trợ cấp thôi việc tương đương 60% lương trong lúc chờ việc mới. Cuba dự tính có thêm 200.000 việc làm mới trong khu vực doanh nghiệp không thuộc khối nhà nước, cấp 250.000 giấy phép kinh doanh tư nhân mới đến cuối năm 2011. Khoảng 100.000 người dân sẽ được thuê đất nhà nước để canh tác. Cuba cũng sẽ cải tổ hệ thống “trả lương theo kết quả công việc”. Việc Chính phủ Cuba tăng các cơ hội việc làm ở khu vực tư nhân sẽ cho phép người dân tự làm chủ và thành lập các hợp tác xã độc lập, tăng cường cho thuê đất đai, cơ sở kinh doanh và cơ sở hạ tầng cơ sở để không chỉ đáp ứng việc làm cho những người sẽ thôi việc mà còn cho cả những người đang khó khăn về việc làm.
Ngày 24/9/2010, Chính phủ Cuba cho công bố một chương trình cải cách mới đối với lĩnh vực tư nhân. Theo đó, Cuba cho phép phát triển rất nhiều hoạt động kinh doanh nghiệp nhỏ lẻ. Các cơ sở kinh tế tư nhân sẽ được phép thuê người lao động và ký hợp đồng cung cấp dịch vụ cho nhà nước với tư cách như các nhà thầu tư. Thí dụ, Cuba được biết đến là thiên đường du lịch của thế giới và hiện nay, theo chủ trương mới, người dân Cuba có thể cho khách du lịch thuê nhà và thuê nhân viên quản lý, hoặc những người dân Cuba nào được quyền ra sinh sống ở nước ngoài được phép cho thuê xe và nhà của họ để lại ở trong nước. Từ nay, Ngân hàng trung ương Cuba được phép cấp vốn vay cho các doanh nghiệp nhỏ và trở thành chủ thể quan trọng tham gia các hoạt động kinh doanh tự do. Đây cũng là điều mà chỉ trước đó ít lâu, người dân Cuba “nằm mơ cũng không dám nghĩ tới”. Quyết định này góp phần quan trọng tạo điều kiện công ăn việc làm cho gần 500.000 nhân viên nhà nước phải nghỉ việc do cắt giảm biên chế. Đây là chủ trương đổi mới lớn nhất trong chính sách quản lý kinh tế của Cuba từ đầu những năm 1990. Với chủ trương này, nhà nước Cuba sẽ có điều kiện thu được những khoản thuế mới từ các doanh nghiệp tư nhân để bổ sung vào ngân sách nhà nước đang thiếu hụt bởi các doanh nghiệp tư nhân sẽ phải đóng thuế thu nhập cá nhân, thuế doanh thu và thuế trả lương. Ngoài ra, các doanh nghiệp tư nhân sẽ đóng góp vào các quỹ an sinh xã hội.
Theo nhận xét của Bộ trưởng kinh tế Cuba Marino Murillo Jorge và Thứ trưởng lao động và an sinh xã hội Cuba Admi Valhuerdi Cepero, quyết định nới lỏng các quy định đối với hoạt động kinh doanh cá thể là một trong những biện pháp của Nhà nước Cuba trong quá trình hoạch định lại chính sách kinh tế nhằm làm tăng năng suất và hiệu quả. Liên quan tới chủ trương phát triển các loại hình kinh tế tư nhân ở Cuba, Chủ tịch Raul Casto khẳng định rằng, tư nhân hoá không có nghĩa là Cuba sẽ chỉ phát triển theo mô hình kinh tế thị trường tự do mà nhà nước Cuba vẫn quản lý dựa trên cơ sở pháp luật theo các nguyên tắc xã hội chủ nghĩa.
Lê Minh Quang
