Để mỗi nạn nhân của bạo lực giới được tôn trọng và "thoát khỏi nỗi đau"

PGS. TS. Trần Thu Hương, Khoa Tâm lý học, Trường Đại Khoa học Xã hội và Nhân văn trả lời phỏng vấn Báo Thế giới và Việt Nam. (Ảnh: Ngọc Anh)

Bên lề Hội thảo quốc tế về tăng cường hỗ trợ người bị bạo lực trên cơ sở giới dựa trên hiểu biết về sang chấn (Trauma-Informed Care - TIC) trong cung cấp dịch vụ cho người bị bạo lực trên cơ sở giới do Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) tổ chức ngày 26/3, PGS. TS. Trần Thu Hương, Khoa Tâm lý học, Trường Đại Khoa học Xã hội và Nhân văn, đã trả lời phỏng vấn Báo Thế giới và Việt Nam về những ưu điểm và thực trạng áp dụng TIC trong giải quyết bạo lực giới hiện nay.

Thưa PGS. TS, phương pháp tiếp cận dựa trên hiểu biết về sang chấn (TIC) có điểm gì khác biệt so với các mô hình hỗ trợ truyền thống trước đây? Tại sao TIC lại được coi là giải pháp toàn diện và hiệu quả hơn trong việc hỗ trợ nạn nhân bị bạo lực?

Chúng ta sẽ so sánh về mặt hiệu quả giữa hai phương pháp tiếp cận.

Các phương pháp tiếp cận truyền thống, bao gồm hệ thống và các dịch vụ hỗ trợ hiện hành, thường tập trung chủ yếu vào các triệu chứng. Nói cách khác, phương pháp này dựa trên mô hình y tế và mô hình y tế thì sẽ liên quan trực tiếp đến các vấn đề về triệu chứng của nạn nhân. Ví dụ như họ đang có những nỗi sợ hãi gì, họ đã trải nghiệm những gì, các biểu hiện của những triệu chứng đó ra sao để mô tả về mặt nỗi đau. Trên cơ sở đó, người ta sẽ chỉ định thuốc nhằm mục tiêu ngăn chặn và chấm dứt các triệu chứng này.

Tuy nhiên, cách tiếp cận chỉ hướng đến triệu chứng sẽ khiến nạn nhân có nguy cơ tái trải nghiệm liên tục các sang chấn. Vì vậy, thay vì giúp giảm bớt tổn thương, nó lại vô tình làm gia tăng trải nghiệm sang chấn và khiến các vấn đề của họ trở nên trầm trọng hơn.

More from WVR
Tăng cường hỗ trợ người bị bạo lực trên cơ sở giới dựa trên hiểu biết về sang chấn

Thông thường, một nạn nhân trong tình huống sang chấn sẽ gặp phải các vấn đề liên quan được mô tả qua bốn khía cạnh chính:

Thứ nhất là các vấn đề về mặt thể chất, thường gây ra những cơn đau cơ thể như đau đầu, đau cổ họng, đau bụng, đau đường ruột, đau dạ dày, đau lưng, và nhiều biểu hiện thực thể khác.

Khía cạnh thứ hai là các vấn đề về mặt nhận thức; họ bị suy giảm khả năng nhận thức về các tình huống. Do việc phải tái trải nghiệm liên tục các sang chấn và nỗi sợ hãi, họ không nhận thức được năng lực của bản thân trong việc ứng phó với tình huống gây sang chấn. Do đó, họ trở nên yếu ớt và tiếp tục bị lún sâu vào sang chấn nhiều hơn.

Khía cạnh thứ ba là cảm xúc, họ luôn ở trạng thái lo sợ, hoảng hốt, lo âu, dẫn đến mất niềm tin vào bản thân cũng như mất niềm tin vào những sự hỗ trợ từ bên ngoài.

Cuối cùng là sự xuất hiện của các hành vi tiêu cực như mất ngủ, chất lượng giấc ngủ kém, ngắt kết nối với mọi người xung quanh. Họ cũng có thể trở nên dễ giận dữ, dễ bị kích động, mất kiểm soát cảm xúc và hành vi của mình, từ đó có thể gây ra những tổn hại đối với bản thân và cơ thể.

Trong khi đó, mô hình TIC hiệu quả hơn nhờ khả năng chăm sóc con người một cách toàn diện. Điểm quan trọng nhất trong hiệu quả của TIC là hướng đến tính chủ thể của mỗi cá nhân. Điều này có nghĩa là tôn trọng chủ thể, nhận biết nỗi đau của thân chủ hay nạn nhân và cam kết không làm tăng nặng thêm nỗi đau đó. Tất nhiên, phương pháp này dựa trên nền tảng của các liệu pháp hỗ trợ chuyên sâu.

Điểm hiệu quả đầu tiên của TIC là tập trung ngay lập tức vào việc giúp nạn nhân kiểm soát cảm xúc. Chúng ta biết rõ rằng khi không kiểm soát được cảm xúc, các vấn đề sẽ nảy sinh nhiều hơn, khiến nạn nhân trải nghiệm sang chấn nặng nề hơn. Ngược lại, khi kiểm soát được cảm xúc, những trải nghiệm sang chấn sẽ giảm bớt, họ sẽ đủ bình tĩnh để dừng lại, từ đó nhận thức rõ ràng và chính xác hơn về tình huống gây ra sang chấn.

TIC tập trung vào sự toàn diện, nghĩa là can thiệp đồng thời ở nhiều khía cạnh khác nhau. Ngoài can thiệp về cảm xúc, nhận thức, hành vi, TIC còn can thiệp cả về mặt y tế. Do đó, TIC là một cách tiếp cận bao quát hơn và hỗ trợ tốt hơn cho thân chủ. Đồng thời, các kỹ thuật của TIC hướng đến việc đảm bảo an toàn cho nạn nhân, tôn trọng họ và giúp họ phát huy lòng trắc ẩn: Trắc ẩn với người khác và tự trắc ẩn với chính mình. Việc tự trắc ẩn với bản thân giúp họ thoát khỏi nỗi đau, thoát khỏi sang chấn và điều chỉnh hành vi để có khả năng ứng phó tốt hơn với những sang chấn tiếp theo.

Hiện nay, mức độ áp dụng TIC trong bối cảnh văn hóa Việt Nam hiện vẫn đang ở mức thấp. (Ảnh: Ngọc Linh)

Hiện nay trên thế giới, việc áp dụng mô hình TIC đã đạt được những kết quả cụ thể nào?

Thực tế, có rất nhiều công bố quốc tế đã đưa ra bằng chứng về tính hiệu quả của TIC. Tại nhiều quốc gia như Mỹ, hoặc ở những nơi thường xuyên xảy ra khủng hoảng như chiến tranh, thiên tai, nghèo đói, người ta đã có những nghiên cứu rõ rệt về việc áp dụng quan điểm TIC để hỗ trợ người dân và cộng đồng.

Thêm vào đó, ngoài các bằng chứng khoa học, chúng ta còn thấy sự chung tay của nhiều tổ chức quốc tế lớn như Liên hợp quốc, UNESCO, UNICEF và nhiều tổ chức khác cùng tham gia.

Trong thời gian gần đây, đặc biệt là sau đại dịch COVID-19, ngày càng có nhiều tổ chức quốc tế, các tổ chức phi chính phủ cũng như các bộ ban ngành tại Việt Nam tham gia vào việc hỗ trợ người dân. Một minh chứng khác là những nỗ lực trong việc xây dựng các chính sách pháp lý và chính sách hỗ trợ dành riêng cho nạn nhân trải qua sang chấn.

Nhìn lại thực tế tại Việt Nam, mức độ phổ biến và áp dụng TIC trong hỗ trợ người bị bạo lực giới hiện nay như thế nào, thưa bà?

Hiện tại là chưa nhiều. Lý do là vì mặc dù Việt Nam đã có những nỗ lực đáng ghi nhận trong việc đấu tranh bảo vệ quyền cho phụ nữ và trẻ em gái, nhưng các hoạt động liên quan đến TIC vẫn còn nhỏ lẻ, mới chỉ dừng lại ở một vài tổ chức quốc tế hoặc tổ chức phi chính phủ.

Mô hình này chưa được nhân rộng, đặc biệt là chưa tiếp cận được nhiều ở các tỉnh thành. Vì vậy, mức độ áp dụng TIC trong bối cảnh văn hóa Việt Nam hiện vẫn đang ở mức thấp.

Một phần nguyên nhân là do những hiểu biết về TIC ở cả góc độ khoa học lẫn thực tiễn đều chưa nhiều. Chúng ta chưa tìm thấy nhiều bằng chứng về việc đào tạo các chuyên gia có chuyên môn sâu về TIC để hỗ trợ cộng đồng.

Tuy nhiên, tôi tin rằng trong thời gian tới, chúng ta sẽ có những sự vận động về mặt chính sách để thúc đẩy sự tham gia của các bộ ban ngành, đặc biệt là Bộ Y tế và Bộ Giáo dục trong việc xây dựng các chính sách, quan điểm và kế hoạch để đào tạo được nhiều chuyên gia hơn, đồng thời quan tâm sâu sắc hơn đến những người có sang chấn.

Xin cảm ơn PGS. TS Trần Thu Hương!

Tại Hội thảo quốc tế về tăng cường hỗ trợ người bị bạo lực trên cơ sở giới dựa trên hiểu biết về sang chấn (Trauma-Informed Care - TIC) trong cung cấp dịch vụ cho người bị bạo lực trên cơ sở giới ngày 26/3, ông Matt Jackson, Trưởng đại diện UNFPA tại Việt Nam nhấn mạnh, việc áp dụng TIC không phải là một lựa chọn, mà là một yêu cầu tất yếu để bảo đảm chất lượng dịch vụ. Nếu thiếu lăng kính thấu hiểu sang chấn, ngay cả những nỗ lực thiện chí nhất, dù tại đồn công an, bệnh viện hay tòa án, cũng có thể vô tình khiến nạn nhân phải trải qua sang chấn một lần nữa. Khi không hiểu đúng về sang chấn, chúng ta có nguy cơ dựng lên những “bức tường” thay vì “nhịp cầu” cho quá trình hồi phục.

Cũng theo ông, TIC đòi hỏi sự phối hợp liên ngành. Chỉ khi các lĩnh vực tư pháp, y tế và công tác xã hội cùng sử dụng chung một “ngôn ngữ” của sự thấu cảm và nhận thức về sang chấn, thì người bị tổn thương mới thực sự cảm thấy an toàn để lấy lại quyền tự chủ và tái thiết cuộc sống.