Kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo: Sự thật có thể kiểm chứng đang dần bị khai tử

Trí tuệ nhân tạo đang làm xói mòn nhiều giá trị vốn được xem là nền tảng của đời sống hiện đại. (Pixabay)

Đã có thời, bằng chứng hình ảnh gần như mang giá trị tuyệt đối. Một bức ảnh từ chiến trường, bài phát biểu của một nhà lãnh đạo hay đoạn phim ghi lại một cuộc không kích có thể làm thay đổi cục diện ngoại giao, thậm chí dẫn tới các cuộc điều tra quốc tế. Hệ thống luật pháp quốc tế hiện đại, đặc biệt sau thế kỷ XX, được xây dựng trên giả định rằng, sự thật, dù có thể bị tranh cãi về mặt chính trị, vẫn là điều có thể kiểm chứng.

More from WVR
Bước ngoặt y học: Lần đầu tiên AI tham gia trực tiếp ca mổ tại Anh

Nhưng giả định ấy đang dần sụp đổ.

Khi sự thật bị làm giả...

Theo một bài báo trên hãng thông tấn Thổ Nhĩ Kỳ Anadolu, thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra một mối nguy sâu sắc hơn nhiều so với khái niệm "tin giả" thông thường. Vấn đề không còn đơn giản là thông tin sai lệch tồn tại bởi tuyên truyền, thao túng hay bóp méo sự thật vốn đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử quyền lực chính trị.

Điều đáng lo ngại hiện nay là thông tin giả có thể được tạo ra với quy mô chưa từng có, còn xã hội thì đang dần mất khả năng phân biệt đâu là thật, đâu là giả. Sự thật giờ đang trở thành thứ có thể bị mặc cả.

Sự chuyển biến này đã hiện hữu rõ ràng trên các nền tảng số. Những bài phát biểu chính trị được tạo dựng bằng AI, video giả về chiến sự lan truyền chóng mặt, hình ảnh người nổi tiếng bị làm giả, còn các clip vô nghĩa lại dễ dàng trở thành xu hướng chỉ sau vài giờ.

Đầu năm 2026, một ví dụ điển hình xuất hiện trong làn sóng đồn đoán liên quan đến Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Chỉ trong thời gian ngắn, mạng xã hội tràn ngập hình ảnh và video do AI tạo ra đồn ông Netanyahu đã thiệt mạng. Sau đó, nhiều video khác xuất hiện cho thấy ông Netanyahu vẫn sống và xuất hiện nơi công cộng, trong đó có một đoạn ghi hình tại quán cà phê ở Jerusalem. Trong điều kiện thông thường, những hình ảnh như vậy đủ để dập tắt tin đồn. Nhưng lần này, điều ngược lại xảy ra. Không ít người lập tức cho rằng, các video đó là "deepfake" vì phát hiện vài lỗi hình ảnh nhỏ.

Ở chiều ngược lại, sau khi các video và hình ảnh về việc Giáo chủ Iran Ayatollah Ali Khamenei được cho là đã tử nạn lan truyền trên Instagram, X và TikTok, sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran từ cuối tháng 2, nhiều người lại bản năng nghi ngờ chính những bằng chứng thị giác ấy.

Một số cho rằng hình ảnh "quá giả", "quá điện ảnh" để có thể tin cậy. Phản ứng phổ biến không còn là: "Chuyện này có thật không?", mà trở thành: "Liệu còn điều gì trên Internet có thể tin được nữa?". Ngay cả cái chết cũng dường như trở thành thứ có thể bị tranh cãi trong thế giới số.

... con người là nạn nhân

Trong khi đó, hàng triệu người mỗi ngày vẫn vô tư tạo ra các video giả và nội dung phi lý, chẳng hạn những clip về việc Trung Quốc "bắt được rồng sống". Phần lớn người dùng đều biết đó là giả. Nhưng chính điều này mới khiến vấn đề trở nên nguy hiểm hơn. Bởi dù nhận thức được sự tồn tại của video giả, con người vẫn liên tục bị cuốn vào chúng, khiến ranh giới giữa thật và giả ngày càng mờ nhạt.

Theo bài viết trên Anadolu, các thuật toán hiện đại đang bào mòn hệ thần kinh con người.

Con người chưa từng được chuẩn bị để tiếp nhận lượng thông tin khổng lồ trong khoảng thời gian ngắn như hiện nay, càng không phải để liên tục chứng kiến những hình ảnh bạo lực xen lẫn giải trí và tiêu dùng. Chỉ trong vài phút lướt mạng, chúng ta có thể xem một video hài do AI tạo ra, rồi ngay sau đó là hình ảnh về một cuộc thảm sát ở nơi nào đó trên thế giới, tiếp đến là đám cưới xa hoa của giới tỷ phú hay các video quảng bá sản phẩm.

Sự chuyển đổi liên tục ấy khiến não bộ rơi vào trạng thái căng thẳng và rối loạn thường trực. Tệ hơn, bất kỳ ai lên tiếng chất vấn những hành động phi đạo đức hay phi nhân tính đều có thể bị bác bỏ bằng một câu đơn giản: "Đó chỉ là sản phẩm AI".

Các nền tảng mạng xã hội cũng đang thúc đẩy xu hướng này. Hàng loạt tính năng AI được tích hợp để chỉnh sửa ảnh, tạo chú thích, dịch video hay tóm tắt nội dung trò chuyện. Những tiện ích này có vẻ hữu dụng, nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi nghiêm trọng về quyền con người.

Nhiều ứng dụng chỉnh sửa ảnh có thể sử dụng dữ liệu người dùng cho mục đích riêng. Các cuộc trò chuyện cá nhân bị khai thác để tiếp tục huấn luyện AI, giúp công nghệ này "giống con người hơn". Meta gần đây thậm chí thông báo rằng các cuộc trò chuyện sẽ không còn được mã hóa đầu cuối, đồng nghĩa dữ liệu cá nhân có thể bị truy cập và sử dụng theo nhiều cách khác nhau.

Đây là sự xâm phạm trực tiếp quyền riêng tư và quyền sở hữu dữ liệu cá nhân.

Giáo dục Thái Lan trong kỷ nguyên AI

... Công lý sẽ về đâu?

Không chỉ vậy, sự bùng nổ AI còn kéo theo khủng hoảng môi trường. Các trung tâm dữ liệu AI tiêu thụ lượng nước khổng lồ để làm mát hệ thống máy chủ, khiến nhiều khu vực đối mặt tình trạng thiếu nước sạch, hóa đơn tiện ích tăng cao, ô nhiễm tiếng ồn và suy giảm chất lượng sống.

Liên hợp quốc đầu năm nay cũng đã cảnh báo về nguy cơ "phá sản nước", làm dấy lên thêm nhiều lo ngại liên quan đến mức tiêu thụ nước ngọt của AI tạo sinh.

Theo Anadolu, bên cạnh những lợi ích lớn, AI đang làm xói mòn nhiều giá trị vốn được xem là nền tảng của đời sống hiện đại: từ môi trường sống, khí hậu, khả năng tư duy, sức sáng tạo của con người cho tới quyền tiếp cận nguồn nước sạch.

Tất cả những điều đó đều liên quan trực tiếp tới luật pháp quốc tế: quyền tiếp cận nước sạch theo Điều 11 Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (ICESCR); quyền riêng tư theo Điều 12 Tuyên ngôn quốc tế về quyền con người (UDHR); quyền sở hữu theo Điều 17; hay quyền được bảo đảm an toàn cá nhân theo Điều 3, bao gồm cả sức khỏe tinh thần và cảm xúc.

Luật pháp quốc tế không chỉ được duy trì bằng các hiệp ước, tòa án hay thiết chế ngoại giao. Cốt lõi của nó nằm ở bằng chứng xác thực, các sự kiện được ghi nhận, chủ thể có thể nhận diện và niềm tin chung vào tính khách quan của sự thật.

Các cuộc điều tra nhân quyền phụ thuộc vào video và hình ảnh. Các phiên tòa xét xử tội ác chiến tranh cần bằng chứng được xác minh. Các tổ chức quốc tế cần dữ liệu đáng tin cậy để xác lập trách nhiệm. Ngay cả nguyên tắc trách nhiệm quốc gia cũng dựa trên giả định rằng hành động có thể được nhận diện, kiểm chứng và chứng minh.

Vì thế, câu hỏi lớn nhất của thập niên tới không còn là liệu AI có thể tạo ra những "thực tại giả" hay không, bởi điều đó đã xảy ra. Câu hỏi cấp bách hơn là liệu hệ thống pháp lý, các thiết chế chính trị và chính bản thân xã hội có thể tồn tại được hay không khi con người dần đánh mất niềm tin vào sự thật. Bởi khi sự thật trở thành thứ có thể bị thương lượng, công lý cũng sẽ ngày càng khó được chứng minh.