Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Phác họa văn hóa phương Tây (kỳ I)

Hữu Ngọc
TGVN. Văn hóa phương Tây có ba yếu tố: chủ nghĩa nhân văn cổ Hy Lạp - La Mã, yếu tố Do Thái - Kito giáo và chủ nghĩa duy lý về khoa học.

Bước vào thế kỷ XX, R. Kipling, nhà văn Anh đề cao chủ nghĩa đế quốc - thực dân đã nhận định rằng: Phương Tây và phương Đông không bao giờ gặp nhau được. Lời nhận định đó dường như bị lịch sử thế giới hiện đại gạt bỏ với những diễn biến xã hội-khoa học-kinh tế chớp nhoáng, thúc đẩy quốc tế hóa và dường như tiến đến toàn cầu hóa. Trên thực tế, xung đột quốc gia và dân tộc cho thấy là hố xa cách văn hóa Đông-Tây vẫn còn rất sâu rộng.

Xưa kia, khái niệm “phương Tây” (Anh và Pháp: Occident) dùng để chỉ châu Âu (kể cả Nga) và Bắc Mỹ về phương diện địa lý, đối lập với phương Đông chỉ châu Á. Sau Thế chiến II đã hình thành khái niệm “phương Tây” với nội dung chính trị, địa lý, quân sự dùng để chỉ các nước ở Tây Âu và Bắc Mỹ là các nước tư bản chủ nghĩa, đối lập với các nước ở phương Đông (Đông Âu và Trung Quốc...) là các nước xã hội chủ nghĩa.

nha van hoa huu ngoc phac hoa van hoa phuong tay ky i
Công trình kiến trúc Hy Lạp cổ đại.

Văn hóa phương Tây có ba yếu tố: chủ nghĩa nhân văn cổ Hy Lạp - La Mã, yếu tố Do Thái - Kito giáo và chủ nghĩa duy lý về khoa học.

Chủ nghĩa nhân văn cổ Hy Lạp - La Mã

Theo trình tự thời gian, chủ nghĩa nhân văn cổ Hy Lạp xuất hiện đầu tiên. Nhà thơ Anh Shelly đã viết: “Tất cả chúng ta đều là người Hy Lạp; luật pháp, tôn giáo, nghệ thuật của chúng ta đều bắt nguồn từ Hy Lạp”. Nhận định này là có phần cường điệu, nhưng cũng phải công nhận là “Người Hy Lạp đã sáng tạo ra tất cả lý tưởng nhân bản mà chúng ta thường coi là đặc trưng cho phương Tây” : tự do, lạc quan, chú trọng đến hạnh phúc con người ở trần thế, đề cao lý tính, văn hóa, coi trọng cả cơ thể lẫn tinh thần, tôn trọng nhân phẩm và giá trị cá nhân, số phận cá nhân chỉ có thể do đa số định đoạt. Dĩ nhiên, những lý tưởng ấy đều bị hạn chế bởi lịch sử, giai cấp, nhưng vẫn là những ngọn đuốc sáng so với những chế độ Cận Đông đương thời mang đậm dấu ấn độc đoán, uy lực, mê tín, hướng về đời sống bên kia trần thế, coi thường cá nhân (…). Văn học, nghệ thuật cổ Hy Lạp cho đến nay vẫn còn là một nguồn cảm hứng dồi dào, nhất là triết học, với những tổ sư như Platon và Aristote.

Chủ nghĩa nhân văn cổ đại phát triển rực rỡ nhất ở Hy Lạp vào các thế kỷ thứ tư và năm TCN. Tiếp thu chủ nghĩa nhân văn Hy Lạp, La Mã đã có ảnh hưởng sâu đậm cho đến nay đối với phương Tây về nhiều mặt: kiến trúc, luật pháp, văn học (ảnh hưởng Hy Lạp nhiều hơn), tổ chức tôn giáo (giáo hội Thiên chúa giáo), tư tưởng về uy lực tuyệt đối của Nhà nước, quan niệm cá nhân không có quyền gì trừ quyền do Nhà nước ban cho, khái niệm đế chế do một dân tộc ngự trị. Trong lĩnh vực triết học, người La Mã hướng về hành động hơn là tư duy, không xuất sắc bằng Hy Lạp. Vào hậu kỳ cổ đại Hy Lạp (323-31 TCN), trong quá trình đế chế La Mã hình thành, triết học Hy Lạp đã làm nảy mầm ba trường phái, sẽ chi phối triết học La Mã (chủ nghĩa khắc kỷ, chủ nghĩa hưởng lạc, chủ nghĩa hoài nghi). Ba khuynh hướng này sẽ trở đi trở lại trong tư tưởng phương Tây.

Yếu tố Do Thái - Kito giáo (Judéo - Christianisme)

Đây là một đặc trưng sâu sắc của văn hóa phương Tây. Vào hậu kỳ cổ đại Hy Lạp, trên lãnh thổ Hy Lạp–La Mã, nhất là Cận Đông, quần chúng hướng về những tôn giáo tín ngưỡng dựa vào xúc cảm, tình yêu Thượng Đế, nội tâm, thần bí, khác với những tôn giáo tín ngưỡng Hy Lạp–La Mã dựa vào tổ chức bên ngoài, quy tắc máy móc. Đạo Do Thái (Judáisme), một đạo nhất thần ra đời đã lâu, phát triển trong hoàn cảnh này song song với các tôn giáo khác của Cận Đông. Đạo Do Thái để lại cho phương Tây ít nhiều qua đạo Kito, một số tư tưởng chính trị và luật pháp, nhân phẩm và giá trị cá nhân, những yếu tố sau này dẫn đến khái niệm hiện đại về dân chủ.

Đạo Kito (hay Cơ đốc) tiếp thu một phần quan trọng giáo lý của đạo Do Thái, nhất là qua Cựu ước (phần đầu Kinh Thánh): tên Thượng Đế, quá trình sáng tạo thế gian, lịch sử con người, mười điều giới luật, tội tổ tông, Thiên hựu và khá nhiều tư tưởng đạo lý, chính trị khác. Dĩ nhiên, đạo Kito, do Jésus sáng lập khoảng ba chục năm đầu Công nguyên, thay đổi nội dung những yếu tố ấy cũng như tiếp thu và cải biên những yếu tố mượn của tôn giáo và triết học khác: khái niệm về thế giới bên kia và sự xung đột vĩnh cửu giữa cái thiện và cái ác của đạo Ba Tư Zoroaster, sự tin vào một khả năng siêu tri thức về khái niệm "Thượng Đế - Người" của những giáo phái ngoại đạo (gnosticisme), nghi lễ rửa tội và nghi lễ ngày chủ nhật, cùng ngày 25 tháng Chạp của giáo phái Ba Tư thờ thần Ánh sáng (Mithraisme), khái niệm về một thế giới đa dân tộc và tình anh em giữa mọi người của trường phái khắc kỷ... Đạo Kito cũng thu nạp nhiều tư tưởng triết học cổ Hy Lạp - La Mã của Platon, Aristote, Plotin.

Đạo Kito xuất phát từ hoài bão của dân Do Thái trông đợi một sứ giả của Chúa (Christos, tiếng cổ Hy Lạp) đến giải thoát khỏi ách đô hộ nước ngoài La Mã. Nó trở thành tín ngưỡng của dân nghèo và nô lệ. Nó tách dần khỏi đạo Do Thái. Do nội dung xã hội chủ nghĩa không tưởng, mới đầu nó bị đế chế La Mã đàn áp, nhưng đến thế kỷ thứ tư thì được coi là tôn giáo chính thức của đế chế La Mã. Gắn liền được với quyền lợi những giai cấp bóc lột, đạo Kito đã thống trị tư tưởng ở châu Âu suốt thời kỳ Trung cổ (thế kỷ V-XV). Trong xã hội tư bản châu Âu đã phát sinh ra xung đột giữa Nhà nước và Giáo hội, nhưng đạo Kito vẫn là một yếu tố quan trọng của kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa, một nền tảng chủ yếu của văn minh và xã hội phương Tây.

Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Malraux nghĩ gì?

Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Malraux nghĩ gì?

TGVN. Sau khi chứng kiến sự ngu xuẩn của chiến tranh, Malraux nhận thấy nền văn minh châu Âu đã đi đến chỗ bế tắc, ...

Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Auguste Comte nghĩ gì?

Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Auguste Comte nghĩ gì?

TGVN. Auguste Comte coi xã hội học là một thứ vật lý học xã hội và áp dụng những phương pháp vật lý vào việc ...

Nhà văn hóa Hữu Ngọc bàn về cái chết và tâm trạng chờ chết

Nhà văn hóa Hữu Ngọc bàn về cái chết và tâm trạng chờ chết

TGVN. Tâm trạng người chờ chết dưới góc độ một con người, chuyện trò với họ để thông cảm và biết chỗ mạnh chỗ yếu ...

Có thể bạn quan tâm

Đọc thêm

Tỷ giá USD hôm nay 22/10: Giảm xuống mức thấp nhất 6 tuần sau tuyên bố của Tổng thống Trump

Tỷ giá USD hôm nay 22/10: Giảm xuống mức thấp nhất 6 tuần sau tuyên bố của Tổng thống Trump

Tỷ giá USD trên thị trường quốc tế giảm nhanh xuống mức thấp nhất 6 tuần.
Bầu cử Mỹ 2020: Diễn biến mới trong cuộc 'so kè' tại bang chiến trường khốc liệt nhất

Bầu cử Mỹ 2020: Diễn biến mới trong cuộc 'so kè' tại bang chiến trường khốc liệt nhất

Cựu Phó Tổng thống Joe Biden đã thu hẹp khoảng cách với Tổng thống Donald Trump trong cuộc thăm dò trước bầu cử Mỹ 2020 mới đây ở bang Iowa
Nhận định thị trường chứng khoán ngày 22/10: Tiếp tục điều chỉnh

Nhận định thị trường chứng khoán ngày 22/10: Tiếp tục điều chỉnh

Báo TG&VN liên tục cập nhật tin tức và nhận định của các chuyên gia về thị trường chứng khoán nóng nhất, mới nhất đầu và cuối phiên giao dịch ...
Làn sóng covid-19 thứ hai ở châu Âu: Vì sao nên nỗi?

Làn sóng covid-19 thứ hai ở châu Âu: Vì sao nên nỗi?

Làn sóng covid-19 thứ hai dịch ở châu Âu không phải bởi dịch bệnh quá bất kham mà bởi không thật sự cầu thị với bài học từ làn sóng ...
Argentina: 'Đám mây UFO' ma quái lơ lửng trên núi

Argentina: 'Đám mây UFO' ma quái lơ lửng trên núi

Một đám mây trắng ma quái bay lượn trên đỉnh El Chaltén, miền Nam Argentina khiến người dân địa phương và giới quan khoa học tìm cách lý giải.
Bất chấp cảnh báo từ Trung Quốc, Bộ Ngoại giao Mỹ thông qua thương vụ bán vũ khí cho Đài Loan

Bất chấp cảnh báo từ Trung Quốc, Bộ Ngoại giao Mỹ thông qua thương vụ bán vũ khí cho Đài Loan

Bộ Ngoại giao Mỹ đã thông qua thương vụ tiềm năng bán 3 hệ thống vũ khí cho Đài Loan có trị giá tổng cộng khoảng 1,8 tỷ USD.
Những thiết kế giường nằm sang chảnh cho thú cưng của bạn

Những thiết kế giường nằm sang chảnh cho thú cưng của bạn

Những thiết kế giường, đệm nằm cho thú cưng sau đây có kiểu dáng sang chảnh và đắt đỏ.
Brazil: Tổng thống 'đóng cửa' với vaccine Covid-19 của Trung Quốc, tình nguyện viên tham gia thử nghiệm tử vong

Brazil: Tổng thống 'đóng cửa' với vaccine Covid-19 của Trung Quốc, tình nguyện viên tham gia thử nghiệm tử vong

Tổng thống Brazil Jair Bolsonaro tuyên bố sẽ không mua loại vaccine Covid-19 do công ty dược Sinovac của Trung Quốc nghiên cứu và sản xuất.
Dự báo thời tiết biển ngày và đêm nay (22/10): Bắc Biển Đông gió giật cấp 14, biển động dữ dội

Dự báo thời tiết biển ngày và đêm nay (22/10): Bắc Biển Đông gió giật cấp 14, biển động dữ dội

Dự báo thời tiết biển, từ Bình Thuận đến Cà Mau, Cà Mau đến Kiên Giang, Vịnh Thái Lan, phía Đông giữa Biển Đông, Nam Biển Đông mưa dông
Xung đột Armenia-Azerbaijan: Yerevan bỏ qua giải pháp ngoại giao, kêu gọi người dân nhập ngũ; Thổ Nhĩ Kỳ sẵn sàng điều binh

Xung đột Armenia-Azerbaijan: Yerevan bỏ qua giải pháp ngoại giao, kêu gọi người dân nhập ngũ; Thổ Nhĩ Kỳ sẵn sàng điều binh

Thủ tướng Armenia kêu gọi người dân nước này xung phong tham gia cuộc giao tranh với Azerbaijan trên chiến trường Nagorno-Karabakh.
Đà Lạt: Đẹp mê mẩn mùa hồng chín, du khách đi chẳng nỡ về

Đà Lạt: Đẹp mê mẩn mùa hồng chín, du khách đi chẳng nỡ về

Khi mùa Thu về, cũng là lúc những vườn hồng ở Đà Lạt bắt đầu chín đỏ - thời điểm nhiều bạn trẻ chọn đến với những vườn hồng nổi tiếng ở Đà Lạt.
Trung Quốc: Bên trong nhà máy sản xuất tới 18 tấn mỳ gạo tươi mỗi ngày

Trung Quốc: Bên trong nhà máy sản xuất tới 18 tấn mỳ gạo tươi mỗi ngày

Do nhu cầu từ thực khách tại địa phương rất lớn, nên một nhà máy ở miền nam Trung Quốc mỗi ngày phải xuất ra thị trường tới 18 tấn mỳ gạo tươi.
‘Thành phố bên sông’ tỏa sáng lung linh trên sông Hồng

‘Thành phố bên sông’ tỏa sáng lung linh trên sông Hồng

Một đoạn phố sát sông Hồng thuộc địa phận phường Phúc Tân (Hà Nội) ít người qua lại đã trở thành nơi trình diễn những tác phẩm nghệ thuật tạo hình công cộng.
Du lịch Sapa, săn 'biển' mây bồng bềnh đẹp như tiên cảnh trên đỉnh Fansipan

Du lịch Sapa, săn 'biển' mây bồng bềnh đẹp như tiên cảnh trên đỉnh Fansipan

TGVN. Nhờ không khí mát mẻ và cảnh đẹp thiên nhiên hùng vĩ, hoang sơ, đỉnh Fansipan, Sa Pa, Lào Cai được ví như chốn 'bồng lai tiên cảnh'.
Phiên bản di động