Nhà văn Mỹ Lady Borton: Chồng sách cao ngang vai và đầy ắp những câu trả lời của Hữu Ngọc

Lady Borton
Nhà văn Mỹ
Nhà văn hóa Hữu Ngọc - "Cây cầu nối văn hóa Đông - Tây" của Việt Nam đã ra đi hôm 2/5. Để tưởng nhớ cây đại thụ của văn hóa Việt Nam, Nhà văn Mỹ Lady Borton, một người bạn lâu năm của ông đã gửi cho Báo Thế giới và Việt Nam bài viết này.
Theo dõi Baoquocte.vn trên
Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Chồng sách cao ngang vai và đầy ắp những câu trả lời
Các cuốn sách do Nhà văn hóa Hữu Ngọc viết là đầy ắp những câu trả lời về văn hóa Việt Nam và thế giới. (Ảnh: TGCC)

Nhà văn hóa Hữu Ngọc (1918–2025) đã từ trần ngày 2 tháng 5. Ông sống tại nhà con trai, nơi ông thường tiếp bạn bè, đồng nghiệp trong căn phòng thoáng đãng, đầy ắp sách và kỷ vật. Nếu ai hỏi điều gì, ông sẽ dẫn ngay ra cuốn sách nào, ở ngăn nào, giá sách nào và có câu trả lời thuyết phục.

Vài năm gần đây, dù đã gần như không còn nhìn và nghe được gì, Hữu Ngọc vẫn giữ trí nhớ phi thường cho đến gần cuối đời. Mỗi lần tôi đến thăm những năm gần đây, con trai ông - anh Tiến - đều làm “phiên dịch thính giác”, bất kể ngôn ngữ nào, bởi người kém thính lực thường chỉ nghe được người thân rất gần, như bạn đời hay con cái trưởng thành. Tiến ngày nào cũng đến nhà anh trai để chăm cha, giúp ông giao tiếp và nhớ lại bạn bè, dự án xưa và duy trì trí nhớ cho cha mình.

Tôi gặp Hữu Ngọc lần đầu hơn 50 năm trước tại Hà Nội khi miền Nam sắp đến ngày giải phóng hoàn toàn và là người dẫn đoàn giáo chức Mỹ đầu tiên (và duy nhất) thăm miền Bắc Việt Nam. Về sau, chúng tôi cùng làm nhiều dự án khi ông là Giám đốc Nhà xuất bản Thế Giới, và kể cả sau khi ông nghỉ hưu nhưng vẫn làm việc toàn thời gian. Ông âm thầm nhưng bền bỉ mở rộng giới hạn tư duy, góp phần giúp người đọc Việt Nam vượt qua những khẩu hiệu hình thức bằng việc nâng cao hiểu biết và trân trọng lịch sử, văn hóa dân tộc mình.

Tác phẩm Việt Nam: Truyền thống và Đổi thay (Việt Nam: Tradition and Change) của Hữu Ngọc do tôi và Elizabeth Collins biên tập, được Nhà xuất bản Đại học Ohio và Nhà xuất bản Thế Giới đồng ấn hành, đã được CHOICE (Hiệp hội các Nhà xuất bản Mỹ) giới thiệu. Hội Xuất bản Việt Nam trao cho cuốn sách này giải thưởng hiếm hoi “kép” cho nội dung và hình thức. Elizabeth Collins là người chọn lọc các tiểu luận từ bộ sách Lãng du trong văn hóa Việt Nam dày 1.400 trang của Hữu Ngọc. Chính ông là người chỉnh sửa bản thảo. Biên tập viên Phạm Trần Long - nay là Giám đốc Nhà xuất bản Thế Giới - là người đề xuất minh họa bằng các tranh sinh hoạt truyền thống Việt Nam từ bộ sưu tập Oger (1909).

Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Chồng sách cao ngang vai và đầy ắp những câu trả lời

Nhà văn Lady Borton tham gia phiên thảo luận tại Hội thảo quốc tế “50 năm thống nhất đất nước: Vai trò kiến tạo hòa bình của ngoại giao trong lịch sử và hiện tại”, do Bộ Ngoại giao tổ chức, ngày 23/4/2025 tại Hà Nội. (Ảnh: Đức Khải)

Bảy năm trước, một buổi chiều, Mary Pecaut và tôi đến thăm Hữu Ngọc. Với sự đồng thuận của ông, chúng tôi xếp chồng các cuốn sách mà ông viết về văn hóa nước ngoài (Mỹ, Pháp, Nhật, Thụy Điển, xếp theo thứ tự ABC) và văn hóa Việt Nam (các phiên bản Lãng du trong văn hóa Việt Nam bằng tiếng Anh, Pháp, Việt; từ điển; sách về Hà Nội, các dân tộc thiểu số; và các nhân vật trong và ngoài nước ông ngưỡng mộ). Chúng tôi không tính các sách ông biên tập và các ấn bản Vietnamese Studies xuất bản bằng tiếng Anh, tiếng Pháp – mà ông làm chủ biên trong nhiều năm.

Chồng sách do chính tay ông viết ấy, cao gần ngang vai ông.

Có thời gian, tôi và ông sống cách nhau một dãy phố. Tôi đạp xe 20 phút là đến Nhà xuất bản Thế Giới. Còn ông, mỗi ngày đi bộ suốt đoạn đường kẹt xe Kim Mã, vai đeo túi sách cũ kỹ. Dù đã nghỉ hưu, ông vẫn có văn phòng làm việc cho các Quỹ Văn hóa Thụy Điển và Đan Mạch tại Nhà xuất bản Thế Giới trên phố Trần Hưng Đạo.

Có lần, tôi hỏi ông:

“Khi đi bộ bên cạnh dòng xe ồn ào ấy, ông có nghĩ trong đầu bài viết tiếp theo cho báo Vietnam News không?”

“Không,” ông đáp. “Tôi ngâm thơ.”

Gần hai năm trước, tôi về Hà Nội thăm ông khi anh Tiến đang đi nước ngoài. Cô giúp việc chăm sóc tận tình nhờ ông ký một số tiểu sử nghề nghiệp để tôi mang về cho bạn bè bên Mỹ. Cô ấy phải nói to (vì bắt buộc), giục ông ký tên là “Nhà văn Hữu Ngọc”.

“Không! Tôi không phải là nhà văn!” ông nói lớn, trong khi tôi đang tìm cây bút dạ nào còn mực. “Tôi KHÔNG phải là nhà văn!”

Đúng thế. Hữu Ngọc không phải là “nhà văn”.

Người nói tiếng Anh hay dịch “nhà văn” thành “writer”, nhưng trong tiếng Việt, “nhà văn” chỉ người viết văn hư cấu - truyện ngắn, tiểu thuyết... Những ai viết thơ, hồi ký, tiểu sử, lịch sử, tùy bút, nghiên cứu, từ điển, dịch thuật… đều có cách gọi riêng.

Từ mà Hữu Ngọc dùng cho chính mình là “nhà văn hóa”.

Vài tháng trước, khi tôi lại về Hà Nội thăm ông, ông đã ít nói hơn nhưng vẫn rất kiên định. Khi ấy, ông 106 tuổi. Vì không nghe được nên ông cũng chẳng thể điều tiết giọng mình - mỗi lần nói là một lần hét.

“Tôi không muốn làm việc nữa!” ông hét lên.

Và tôi đến cũng không phải để làm việc, mà chỉ để ngồi bên giường, cạnh một người bạn thân lâu năm của mình. Tôi ngồi sát tai bên còn nghe được đôi chút của ông, vòng tay phải ôm lấy ông để đỡ cho ông ngồi vững, trong khi Tiến làm 'phiên dịch thính giác'. Tôi đặt bản thảo vào tay ông. Ông không nhìn thấy, cũng không nghe được, nhưng vẫn có thể lật giở từng trang."

“Bao nhiêu trang?” – ông nói lớn, bản năng của người biên tập, chủ bút nhà xuất bản lập tức trỗi dậy.

Tôi không rõ. Khi ông cứ hỏi mãi, Tiến lấy vài cuốn sách của cha, chúng tôi đếm số trang và… “sáng tác” một con số cho bản thảo còn đang làm dở.

Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Chồng sách cao ngang vai và đầy ắp những câu trả lời
Nhà văn Lady Borton cùng bạn bè tại lễ viếng Nhà văn hóa Hữu Ngọc. (Ảnh: Đức Khải)

Giờ đây, những ngày không còn ông, tôi lại đang ở Hà Nội, hoàn thiện phần mục lục cho bản thảo về cuốn sách Chiến tranh nhân dân – dự án mà Hữu Ngọc từng nhiều năm góp ý.

Mỗi khi gắn số trang cho từng mục, tôi lại nhớ ông và một cuộc trò chuyện cách đây hơn 25 năm, khi chúng tôi cùng làm tạp chí Vietnam Cultural Window - một tờ báo đột phá thời đó, nhẹ nhàng vượt khỏi lối viết khẩu hiệu, mở đường cho phong cách cởi mở ngày nay.

Hôm đó, nhóm làm báo cùng đi ăn trưa tại nhà hàng Huế quen thuộc (mà hồi ấy là duy nhất). Các đồng nghiệp Việt Nam đi trước. Tôi và Hữu Ngọc sóng bước bên nhau trên phố Lý Thường Kiệt. Tôi không biết rằng có người trong nhóm đã nói với ông là tôi sắp rời Việt Nam (nghĩa là về hẳn, chứ không phải đi công tác), nên ông tưởng có thể đây là lần cuối chúng tôi gặp nhau.

“Chị có biết vì sao tôi viết không?” ông hỏi. Giọng ông trầm lại - cái tông chỉ có giữa những người bạn lâu năm, khi một trong hai biết mình sắp xa cách chưa biết ngày nào gặp lại.

“Không,” tôi đáp và hỏi lại ông “Vì sao?”

“Vì mỗi khi có câu hỏi, tôi biết câu trả lời nằm ở đâu trong các cuốn sách của mình.”

Thật vậy. Hữu Ngọc không chỉ biết tra cứu trong chính những cuốn sách của mình mà còn biết tra cứu cả trong kho tri thức mênh mông của Việt Nam và thế giới. Và ông còn biết cách dẫn đường.

Với vai trò Tổng Biên tập nhà xuất bản, biên tập và tác giả, ông đã để lại thật nhiều câu chuyện từ bạn bè, đồng nghiệp trong những cuốn sách chất cao ngang vai với đầy ắp những câu trả lời.

(Lady Borton, tháng 5 năm 2025)

Dạo chơi vườn văn Mỹ [Kỳ 1]

Dạo chơi vườn văn Mỹ [Kỳ 1]

Văn học Mỹ được đánh dấu bởi một số yếu tố cơ bản. Văn học phản ánh xã hội và lịch sử, những sự kiện ...

Nhà văn, nhà báo Mỹ Lady Borton và cuốn sách đầy tâm huyết về Chủ tịch Hồ Chí Minh

Nhà văn, nhà báo Mỹ Lady Borton và cuốn sách đầy tâm huyết về Chủ tịch Hồ Chí Minh

Nhân 134 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, tôi nhớ về dịp Trung tướng Phạm Hồng Cư - nguyên Phó chủ nhiệm Tổng ...

Nhật Bản: Vùng đất mặt trời mọc

Nhật Bản: Vùng đất mặt trời mọc

Nhật - có nghĩa là Mặt trời, còn Bản nghĩa là gốc. Nhật Bản là đất nước của mặt trời, nơi mặt trời mọc lên, ...

Đan Mạch: Đất nước 'bé hạt tiêu'

Đan Mạch: Đất nước 'bé hạt tiêu'

Nước Đan Mạch ở tít phương trời Bắc Âu có thể được gọi là đất nước kỳ diệu hoặc đất nước “nhỏ mà to lớn”. ...

Chào mừng Thế giới và Việt Nam tuổi 35

Chào mừng Thế giới và Việt Nam tuổi 35

Tôi rất vinh dự được là một trong những cán bộ Ngoại giao chứng kiến sự ra đời của báo Quốc Tế, tiền thân của ...

Ký ức của nhà văn Việt Nam về chuyện làm sách ở Mỹ

Ký ức của nhà văn Việt Nam về chuyện làm sách ở Mỹ

Đã hơn hai mươi năm qua đi, kỷ niệm về việc hợp tác làm tuyển tập truyện ngắn Việt Nam với các nhà văn và ...

Đọc thêm

Ngoại giao kinh tế Việt Nam tại Malaysia: Từ kết nối đến hợp tác thực chất

Ngoại giao kinh tế Việt Nam tại Malaysia: Từ kết nối đến hợp tác thực chất

Chiều 22/11, Chương trình kết nối doanh nghiệp Việt Nam và Malaysia đã diễn ra với sự tham gia của 41 doanh nghiệp hai nước.
Định vị ngành tôm Việt Nam: Không phải là chuyện vẽ thêm khẩu hiệu mới, mà là làm rõ lợi thế cốt lõi và tháo gỡ điểm nghẽn

Định vị ngành tôm Việt Nam: Không phải là chuyện vẽ thêm khẩu hiệu mới, mà là làm rõ lợi thế cốt lõi và tháo gỡ điểm nghẽn

Trong khuôn khổ Festival Tôm Cà Mau lần thứ 2 năm 2026, ngày 22/11, đã diễn ra Diễn đàn tôm Việt Nam - Giải pháp phát triển bền vững.
Khủng hoảng năng lượng: Người dân Ukraine chuẩn bị cho một mùa Đông nhiều bất định

Khủng hoảng năng lượng: Người dân Ukraine chuẩn bị cho một mùa Đông nhiều bất định

Các cuộc tấn công của Nga vào hệ thống năng lượng Ukraine khiến hàng triệu người dân phải đối mặt với nguy cơ thiếu điện, sưởi ấm.
Bộ trưởng Giáo dục Hàn Quốc từ chức sau bê bối gian lận thi bằng AI

Bộ trưởng Giáo dục Hàn Quốc từ chức sau bê bối gian lận thi bằng AI

Quyết định của ông Choi Kyo-jin được đưa ra sau kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia, trong bối cảnh lo ngại về gian lận bằng công nghệ AI ...
GTA 6 hé lộ dàn diễn viên: Dylan Rourke và Manni L. Perez đứng sau Jason, Lucia

GTA 6 hé lộ dàn diễn viên: Dylan Rourke và Manni L. Perez đứng sau Jason, Lucia

Rockstar Games công bố danh sách diễn viên của Grand Theft Auto VI (GTA 6), xác nhận Dylan Rourke đảm nhận vai Jason Duval và Manni L. Perez thể hiện ...
Lan tỏa hương vị xứ Chùa Vàng giữa lòng Hà Nội

Lan tỏa hương vị xứ Chùa Vàng giữa lòng Hà Nội

Đại sứ Thái Lan Urawadee Sriphiromya kỳ vọng Liên hoan Văn hóa Ẩm thực quốc tế 2026 sẽ góp phần quảng bá bản sắc và tăng cường giao lưu văn ...
Tháng 12, đi du lịch ở đâu miền Bắc?

Tháng 12, đi du lịch ở đâu miền Bắc?

Tháng 12 là thời điểm lý tưởng để khám phá miền Bắc với những điểm đến hấp dẫn như Sa Pa, Tà Xùa, Mộc Châu...
PNTRIP với khát vọng kết nối và hành trình kiến tạo giá trị

PNTRIP với khát vọng kết nối và hành trình kiến tạo giá trị

Công ty TNHH Du lịch và Thương mại quốc tế Phương Nam - PNTRIP ra đời vào ngày 8/3/2011.
Khám phá sắc màu văn hóa và du lịch của vùng đất quê hương Khổng Tử

Khám phá sắc màu văn hóa và du lịch của vùng đất quê hương Khổng Tử

Chiều 18/11, Trung tâm Văn hóa Trung Quốc tại Hà Nội cùng Sở Văn hóa và Du lịch tỉnh Sơn Đông tổ chức chương trình giới thiệu văn hóa và du lịch tỉnh Sơn Đông.
Khám phá sự kỳ diệu của Việt Nam cùng Marriott International

Khám phá sự kỳ diệu của Việt Nam cùng Marriott International

Từ Thủ đô Hà Nội bên hồ thơ mộng đến những bãi biển ngập nắng của Phú Quốc, Việt Nam là vùng đất hội tụ những sắc thái tương phản đầy cuốn hút, nơi những ...
Công bố Travel Awards 2026, tìm kiếm những đại diện tiêu biểu tạo nên diện mạo mới cho du lịch Việt Nam

Công bố Travel Awards 2026, tìm kiếm những đại diện tiêu biểu tạo nên diện mạo mới cho du lịch Việt Nam

Chiều 17/11, Báo VnExpress và Công ty CP Dịch vụ trực tuyến FPT (FPT Online) chính thức công bố Giải thưởng Du lịch - Travel Awards 2026.
Giữ chân du khách bằng bản sắc riêng

Giữ chân du khách bằng bản sắc riêng

Để du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn cũng cần những mô hình nhỏ đủ sức giữ chân du khách bằng bản sắc riêng để níu chân du khách.
Nghịch lý thời AI

Nghịch lý thời AI

Một nghịch lý mới của thời đại công nghệ, nơi ranh giới giữa sáng tạo thật và sản phẩm nhân tạo ngày càng khó nhận diện.
HANIFF VIII quy tụ 11 thành viên Ban Giám khảo trong nước và quốc tế

HANIFF VIII quy tụ 11 thành viên Ban Giám khảo trong nước và quốc tế

Liên hoan Phim quốc tế Hà Nội lần thứ VIII (HANIFF VIII) quy tụ 11 chuyên gia, nhà làm phim và nghệ sĩ điện ảnh Việt Nam, quốc tế tham gia các Ban Giám khảo.
Trải nghiệm văn hoá Việt Nam tại Cairo

Trải nghiệm văn hoá Việt Nam tại Cairo

Đại sứ quán Việt Nam tại Ai Cập đã trang trọng tổ chức "Ngày văn hóa Việt Nam tại Cairo", hướng tới kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11/2026).
Đưa văn hóa Việt đến với người dân Perth

Đưa văn hóa Việt đến với người dân Perth

Gần 4.000 lượt người đã đến quảng trường Forrest Place, trung tâm thành phố Perth để tham dự Ngày Văn hóa Việt Nam 2026 – “Sắc màu quê hương”.
Chuyên gia Israel bật mí cách xây dựng sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên số

Chuyên gia Israel bật mí cách xây dựng sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên số

Israel từ một quốc gia nhỏ đã xây dựng vị thế hàng đầu về an ninh mạng nhờ sự kết nối giữa chính sách, doanh nghiệp, giáo dục và đổi mới sáng tạo.
Miền đất hứa của điện ảnh Việt

Miền đất hứa của điện ảnh Việt

Giữa những bom tấn phòng vé và phim nghệ thuật là một vùng trung gian giống như miền đất hứa chưa được khai thác đầy đủ...
Lắng nghe sắc màu dân ca Trung Quốc giữa lòng Hà Nội

Lắng nghe sắc màu dân ca Trung Quốc giữa lòng Hà Nội

Sáng 13/11, chương trình giao lưu hợp xướng dân ca Trung Quốc tại Hà Nội mang đến những tiết mục đặc sắc, góp phần kết nối văn hóa Việt-Trung.
Làm giàu kho tàng di sản tư liệu Việt Nam

Làm giàu kho tàng di sản tư liệu Việt Nam

Ma nhai trên núi Non Nước (Ninh Bình) và Văn bia Phố Hiến (Hưng Yên) được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Dấu ấn nhà văn hóa Lê Hồng Dương trong gìn giữ hồn quê Kinh Bắc

Dấu ấn nhà văn hóa Lê Hồng Dương trong gìn giữ hồn quê Kinh Bắc

Nhà văn hóa Lê Hồng Dương đã có nhiều đóng góp nổi bật trong xây dựng nền tảng văn hóa địa phương, đặc biệt là xứ Kinh Bắc.
Triển lãm ảnh 'Từ di sản đến ngoại giao văn hóa': Kết nối Văn Miếu - Quốc Tử Giám với bạn bè quốc tế

Triển lãm ảnh 'Từ di sản đến ngoại giao văn hóa': Kết nối Văn Miếu - Quốc Tử Giám với bạn bè quốc tế

Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN) phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức khai mạc triển lãm ảnh.
Gần 2.500 vận động viên quốc tế tham gia đường chạy quảng bá di sản Hà Nội

Gần 2.500 vận động viên quốc tế tham gia đường chạy quảng bá di sản Hà Nội

Standard Chartered Marathon Di sản Hà Nội 2026 khép lại ngày 8/11, thu hút hàng vạn vận động viên trong nước và quốc tế.
Đường chạy qua những di sản của Hà Nội

Đường chạy qua những di sản của Hà Nội

Giải chạy Standard Chartered Marathon Di sản Hà Nội 2026 diễn ra từ ngày 6-8/11, dự kiến thu hút hàng chục nghìn vận động viên trong nước và quốc tế.
Phiên bản di động