![]() |
| Sự phát triển nhanh chóng của AI mở ra nhiều cơ hội, song cũng đặt ra những thách thức ngày càng lớn đối với quản trị toàn cầu. (Nguồn: Live Science) |
AI không còn là công nghệ chỉ được biết đến trong các phòng thí nghiệm hay công ty công nghệ. Ngày nay, AI đang góp phần thay đổi cách chúng ta cung cấp dịch vụ công, cách học sinh, sinh viên học tập và cách thông tin lan truyền trong xã hội.
Cùng với các công nghệ mới nổi, AI có thể trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy phát triển và tiến bộ xã hội. Tuy nhiên, AI càng được ứng dụng nhanh chóng và rộng rãi, sự thiếu hụt các cơ chế giám sát hiệu quả càng trở nên đáng lo ngại.
![]() |
| Đại sứ Indonesia tại Việt Nam Adam Mulawarman Tugio. (Ảnh: Chu Văn) |
Điều khiến chúng ta lo ngại không phải là bản thân công nghệ. Không ai có thể phủ nhận tiềm năng to lớn của AI trong thúc đẩy những khám phá khoa học, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe và cải thiện năng suất, mở ra những khả năng mà chỉ vài năm trước đây chúng ta còn khó hình dung.
Vấn đề thực sự là năng lực quản trị chưa theo kịp tốc độ phát triển của AI.
Những rủi ro từ AI đã hiện hữu trong đời sống. Các thuật toán thiên lệch có thể làm trầm trọng thêm tình trạng phân biệt đối xử, song những sai lệch này lại khó bị phát hiện do quá trình ra quyết định thiếu minh bạch. Sự xuất hiện của AI tạo sinh cũng khiến thông tin sai lệch được tạo ra nhanh hơn, ít tốn kém hơn và khó nhận diện hơn.
Bên cạnh đó, quá trình huấn luyện và vận hành các mô hình AI quy mô lớn tiêu thụ rất nhiều năng lượng và nước, trong khi nhiều quốc gia đang phải vật lộn với những thách thức do biến đổi khí hậu gây ra.
Một vấn đề sâu xa hơn, song chưa được quan tâm đúng mức, là sự chênh lệch về năng lực phát triển AI giữa các quốc gia.
Phần lớn hoạt động phát triển AI tiên tiến, cơ sở hạ tầng tính toán và tài sản trí tuệ vẫn tập trung ở một số ít quốc gia, trong khi những tác động của AI lại mang tính toàn cầu. Những cộng đồng chịu ảnh hưởng nhiều nhất từ công nghệ này thường không có tiếng nói tương xứng trong quá trình phát triển AI.
Đây không đơn thuần là khoảng cách về công nghệ, mà sâu xa hơn là vấn đề quản trị.
![]() |
| Khuyến nghị về đạo đức AI của UNESCO đề ra 11 lĩnh vực hành động chính sách trọng tâm nhằm thúc đẩy phát triển AI có trách nhiệm. (Nguồn: UNESCO) |
Sớm nhận diện những thách thức trên, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đã thông qua Khuyến nghị về đạo đức AI năm 2021. Văn kiện đề ra những giá trị chung về tính minh bạch, công bằng và không phân biệt đối xử, trách nhiệm và trách nhiệm giải trình, phẩm giá con người và tính bền vững.
Tuy nhiên, chỉ đề ra các nguyên tắc là chưa đủ. Thiện chí không đương nhiên bảo đảm trách nhiệm giải trình. Những nguyên tắc ấy cũng giống như chiếc la bàn khi chưa có bản đồ, giúp chúng ta biết đích đến nhưng chưa chỉ ra con đường để tới đích.
Bởi vậy, câu hỏi đặt ra lúc này không còn là có cần quản trị AI hay không, mà là quản trị AI như thế nào.
Những đánh giá gần đây của Hội đồng Khoa học quốc tế độc lập về AI của Liên hợp quốc càng củng cố nhận định lâu nay của giới quan sát rằng các cơ chế quản trị và bảo đảm an toàn hiện hành đang không theo kịp những bước tiến của AI.
Đến nay, vẫn chưa có gì bảo đảm rằng các hệ thống AI tiên tiến sẽ tuân thủ những quy tắc do con người đặt ra. Làm thế nào để bảo đảm AI luôn nằm trong tầm kiểm soát của con người đang trở thành một thách thức ngày càng lớn. Sẽ là sai lầm nếu chúng ta xem nhẹ vấn đề này.
Hướng đi triển vọng nhất hiện nay là phát huy khuôn khổ quản trị được thiết lập trong hệ thống Liên hợp quốc, kết hợp giữa đánh giá khoa học độc lập và đối thoại quốc tế rộng rãi.
Ưu điểm của mô hình này là giúp các đánh giá khoa học giữ được tính độc lập trước những tính toán chính trị, đồng thời tạo điều kiện để các chính phủ đàm phán, thống nhất những quy tắc chung.
Một mô hình tương tự đã phát huy hiệu quả trong lĩnh vực ngoại giao khí hậu thông qua hoạt động của Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC). Đây là kinh nghiệm quý đối với công tác quản trị AI.
Tuy nhiên, muốn quản trị toàn cầu đạt hiệu quả, cần bảo đảm sự tham gia rộng rãi của các quốc gia. Không thể để một nhóm nhỏ các cường quốc công nghệ tự đặt ra những quy tắc chung rồi yêu cầu phần còn lại của thế giới chấp nhận.
Dù khác biệt về trình độ phát triển, nguồn lực và những ưu tiên, mọi quốc gia đều có quyền lên tiếng và tham gia định hình tương lai của AI.
![]() |
| Đại diện 29 quốc gia ký thỏa thuận thành lập Tổ chức Hợp tác AI thế giới (WAICO) tại Trung Quốc, ngày 16/7. (Nguồn: China-US Focus) |
Chính vì vậy, Indonesia luôn đề cao tinh thần hợp tác và cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong quản trị AI. Chúng tôi cho rằng các nước đang phát triển không nên bị đẩy vào thế thụ động tiếp nhận những công nghệ do các nước khác tạo ra.
Sự tham gia của Indonesia cùng 28 quốc gia đến từ khắp các châu lục trong những sáng kiến như Tổ chức Hợp tác AI thế giới (WAICO) phản ánh mối quan tâm chung của nhiều nước thuộc Phương Nam toàn cầu. Mỗi quốc gia cần có tiếng nói khi những quyết định được đưa ra đối với các công nghệ có ảnh hưởng đến nền kinh tế, đời sống xã hội và con đường phát triển của chính mình.
Quan điểm này không nhằm kìm hãm đổi mới sáng tạo, mà hướng tới mục tiêu bảo đảm mọi người đều được hưởng lợi từ những thành tựu công nghệ, không ai bị bỏ lại phía sau.
Trước những vấn đề đặt ra, cộng đồng quốc tế cần có những bước đi cụ thể để bảo đảm AI phát triển theo hướng bao trùm và có trách nhiệm, góp phần thực hiện các Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs). Theo đó, cần tập trung vào ba ưu tiên.
![]() |
| Diễn đàn Đối thoại toàn cầu về quản trị AI lần đầu tiên diễn ra từ ngày 6-7/7 tại Geneva, Thụy Sỹ, với sự tham dự của các đoàn đại biểu từ 163 quốc gia. (Nguồn: Tech Policy Press) |
Thứ nhất, xây dựng các tiêu chuẩn chung về an toàn AI trên phạm vi toàn cầu.
Các hệ thống AI có thể hoạt động xuyên biên giới chỉ trong vài mili giây. Do đó, những quy định riêng lẻ, thiếu đồng bộ giữa các quốc gia khó có thể theo kịp đặc tính và tốc độ phát triển của công nghệ này.
Các chính phủ cần dựa trên kết quả đánh giá khoa học độc lập của Hội đồng và những nội dung thảo luận tại Diễn đàn Đối thoại toàn cầu về AI để từng bước xây dựng các tiêu chuẩn chung về tính minh bạch, kiểm toán, đánh giá rủi ro và báo cáo sự cố.
Đối với những mô hình AI tiềm ẩn rủi ro cao, chúng ta không thể chỉ dựa vào niềm tin. Các nhà phát triển phải có trách nhiệm chứng minh tính an toàn của những mô hình này trước khi đưa vào sử dụng.
Thứ hai, thu hẹp khoảng cách ngày càng lớn giữa các quốc gia phát triển công nghệ AI và những quốc gia chỉ dừng lại ở vai trò sử dụng.
Nếu không gắn quản trị với nâng cao năng lực, chính những cơ chế được thiết lập có thể khiến các nước đang phát triển bị gạt ra bên lề.
Chừng nào chưa có điều kiện tiếp cận nguồn lực tính toán, dữ liệu, cơ sở hạ tầng nghiên cứu và kiến thức chuyên môn, các nước đang phát triển sẽ còn phải phụ thuộc vào những hệ thống do các nước khác xây dựng theo nhu cầu và ưu tiên riêng của họ.
Vì vậy, các quốc gia có tiềm lực kinh tế lớn hơn, các công ty công nghệ và các tổ chức quốc tế cần tạo điều kiện để các nước đang phát triển tiếp cận nguồn lực tính toán và công cụ mã nguồn mở, mở rộng hợp tác nghiên cứu và đào tạo chuyên môn kỹ thuật.
Bên cạnh đó, các nước thuộc Phương Nam toàn cầu cần được tham gia ngay từ quá trình xây dựng các cơ chế quản trị, thay vì chỉ được tính đến khi mọi quy tắc đã được xác lập.
Thứ ba, gắn quản trị số với trách nhiệm giải trình về môi trường trong các khuôn khổ quốc tế.
Ngành công nghiệp AI cần công khai lượng năng lượng và nước tiêu thụ trong quá trình huấn luyện và vận hành các mô hình quy mô lớn.
Các tiêu chuẩn quốc tế được xây dựng trong khuôn khổ Liên hợp quốc cần khuyến khích những phương thức tính toán thân thiện hơn với môi trường, đồng thời tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo.
Người dân cũng cần hiểu rõ hơn về những tác động của AI đối với môi trường, để các cuộc thảo luận trong xã hội dựa trên cơ sở thực tế thay vì những phỏng đoán.
Qua đó, công chúng cũng có thể hiểu thêm về tiềm năng của công nghệ tính toán sinh học sử dụng tế bào thần kinh sống. Đây là một giải pháp thay thế đầy triển vọng, có thể vừa thúc đẩy đổi mới công nghệ, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.
Những người hoài nghi thường cho rằng, các cơ chế quản trị toàn cầu vận hành quá chậm và nặng về thủ tục. Nhận định này có phần xác đáng, bởi hợp tác quốc tế hiếm khi mang lại kết quả trong một sớm một chiều.
Tuy nhiên, thiếu sự phối hợp sẽ dẫn đến những hệ quả còn đáng lo ngại hơn. Đó là tình trạng các quy định giữa các quốc gia thiếu nhất quán, thậm chí mâu thuẫn với nhau, những kẽ hở pháp lý và cuộc đua hạ thấp tiêu chuẩn an toàn để giành lợi thế cạnh tranh.
Quản lý tài chính và ứng phó với biến đổi khí hậu đã cho chúng ta những bài học tương tự. Chờ đến khi những vấn đề tích tụ thành khủng hoảng thường là lựa chọn phải trả giá đắt nhất.
Dù là một trong những thành tựu công nghệ có sức làm thay đổi thế giới mạnh mẽ nhất mà nhân loại từng tạo ra, AI cũng không phải ngoại lệ.
Khi giới khoa học đã chỉ rõ những thách thức và một diễn đàn đối thoại ngoại giao toàn cầu đã được thiết lập, cộng đồng quốc tế đang có cơ hội để hành động. Thời gian dành cho chúng ta không còn nhiều, song những bước đi lúc này có ý nghĩa quyết định.
Bằng cách chuyển hóa những nhận thức chung dựa trên cơ sở khoa học thành các chuẩn mực toàn cầu có tính ràng buộc, chúng ta có thể bảo đảm AI phục vụ lợi ích của toàn thể nhân loại, thay vì trở thành nguyên nhân gây chia rẽ thế giới.
| Sách 'Trí tuệ nhân tạo tạo sinh trong dạy và học': Để AI trở thành trợ thủ của người thầy Cuốn sách mới của Nhà xuất bản (NXB) Giáo dục Việt Nam giúp giáo viên tiếp cận các công cụ AI tạo sinh, đồng thời ... |
| Đừng chỉ trao công cụ, hãy dạy trẻ cách làm chủ AI Dạy trẻ sử dụng AI không nên bắt đầu bằng câu hỏi có bao nhiêu công cụ cần biết, mà cần bắt đầu từ việc ... |
| Chuyên gia Pháp trao đổi về AI, văn hóa và giáo dục tại Việt Nam Từ ngày 12–20/11, theo lời mời của Viện Pháp tại Việt Nam, chuyên gia trí tuệ nhân tạo (AI) người Pháp Valentin Schmite có chuyến ... |
| Tăng cường hợp tác đa bên thúc đẩy ứng dụng AI vì việc làm thỏa đáng Ngày 18/11, tại Hà Nội, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp với Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) ... |
| Vị thế người thầy trong thời đại số Mỗi thầy giáo, cô giáo với tình yêu nghề và lòng bao dung tiếp tục truyền cho học trò niềm say mê học hỏi, sự ... |




