Tân Lãnh tụ Iran Mojtaba Khamenei và những kịch bản phía trước

Tân Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei được cho là người có ảnh hưởng lớn sau hậu trường và có mối quan hệ thân thiết với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC).

Iran phá mạng lưới liên quan tình báo Israel, bắt nhiều nghi phạm Iran tổ chức lễ tang cấp nhà nước dành cho các nạn nhân trong xung đột với Israel Căng thẳng leo thang, Mỹ ném bom 3 cơ sở hạt nhân ở Iran; Tehran siết chặt bảo vệ lãnh tụ tối cao, chuẩn bị kịch bản người kế nhiệm

Tân Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei. (Nguồn: IANS)

Sự ra đi của Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei ngay trong Tháng lễ Ramadan được xem là một bước ngoặt lớn trong lịch sử Iran. Mọi sự chú ý hiện dồn vào người kế nhiệm, một nhân vật vừa quen vừa lạ: Mojtaba Khamenei.

Dù được biết đến là con trai của ông Ali Khamenei, thông tin về tân Lãnh tụ tối cao Iran vẫn còn khá ít ỏi.

Chân dung người kế nhiệm

Khác với cha, ông Mojtaba Khamenei chưa từng nắm giữ chức vụ chính thức nào trong bộ máy nhà nước. Phần lớn sự nghiệp của ông gắn liền với các công việc trong văn phòng của Hội đồng Chuyên gia Iran.

Ông Mojtaba Khamenei thường được ví như một “người gác cổng” và trung gian quyền lực hơn là nhân vật chính trị công khai với một chức danh chính thức.

Theo truyền thông nhà nước Iran, ông Mojtaba Khamenei được mô tả là một người sống giản dị. Sau khi hoàn thành chương trình Trung học tại Trường Alavi, ông vào học tại Trường dòng Qom, nơi ông tham dự các bài giảng của các giáo sĩ có ảnh hưởng. Ông gia nhập Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) năm 1987 sau khi tốt nghiệp Trung học.

More from WVR
Iran chính thức tuyên bố Lãnh tụ tối cao mới, Israel hành động, Mỹ nói gì?

Năm 17 tuổi, tân Lãnh tụ tối cao Iran tham gia phục vụ trong Chiến tranh Iran-Iraq trong một thời gian ngắn, sau đó bắt đầu được công chúng chú ý hơn từ cuối những năm 1990, khi vị thế của cha ông, Lãnh tụ Ali Khamenei được thiết lập vững chắc.

Theo thời gian, ông thiết lập mối quan hệ mật thiết với giới an ninh Iran, đặc biệt là IRGC và các mạng lưới của lực lượng này. Bên cạnh đó, ông là người phản đối mạnh mẽ chính trị cải cách và sự can thiệp từ phương Tây.

Năm 2019, ở nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Trump, ông Mojtaba Khamenei đã bị chính quyền Mỹ trừng phạt với cáo buộc có những hành động thay cho Lãnh tụ tối cao dù không nắm giữ bất kỳ chức vụ chính thức nào trong Chính phủ.

Vì sao được chọn?

Hiến pháp Iran quy định rằng Hội đồng chuyên gia (cơ quan gồm 88 thành viên giáo sĩ) có quyền lựa chọn Lãnh tụ tối cao.

Song, trên thực tế, Hội đồng này sẽ liệt kê các tiêu chuẩn về tôn giáo, chính trị và lãnh đạo của các ứng cử viên tiềm năng nhưng không phải là một cơ quan bầu cử trung lập khi các ứng cử viên cho chính Hội đồng được xem xét thông qua các thể chế cuối cùng được định hình bởi vòng ảnh hưởng của Lãnh đạo tối cao.

Ông Mojtaba Khamenei được phong tước hiệu giáo sĩ cấp cao “Ayatollah” vào năm 2022. Đây là tước hiệu được cho là cần thiết nếu muốn trở thành nhà lãnh đạo tối cao. Việc phong tước hiệu báo hiệu ông có thể là người kế nhiệm cha của mình trong tương lai gần.

Đối với những người quan sát Iran, tầm ảnh hưởng của ông Mojtaba Khamenei là điều đã được thừa nhận, ngay cả khi ông không nắm giữ vị trí chính thức cấp cao.

Trong nhiều năm gần đây, khi làm việc trong văn phòng của cha mình là cố Lãnh tụ Ali Khamenei, ông ngày càng được xem như một ứng viên kế nhiệm tiềm năng, với ảnh hưởng đáng kể trong các mạng lưới chính trị và an ninh của Iran.

Ba kịch bản khả thi

Giới quan sát nhận định việc một lãnh đạo tối cao mới lên nắm quyền hiếm khi tạo ra thay đổi tư tưởng đột ngột, đặc biệt trong bối cảnh xung đột quân sự; khả năng tiếp nối đường lối hiện tại thường được đánh giá cao.

Việc ông Mojtaba Khamenei được bổ nhiệm làm tân Lãnh tụ tối cao của Iran cho thấy phong cách lãnh đạo của nước Cộng hòa Hồi giáo có thể tập trung nhiều hơn vào khía cạnh an ninh, với ba hướng đi khả thi.

Thứ nhất, quá trình kiểm soát nội bộ có thể trở nên cứng rắn hơn. Với mối quan hệ chặt chẽ giữa ông Mojtaba Khamenei với IRGC, đường lối cứng rắn sẽ được ưu tiên hơn là thỏa hiệp chính trị.

Thứ hai, IRGC có thể mở rộng ảnh hưởng của mình trong các vấn đề khu vực, do mối quan hệ mật thiết giữa ông Mojtaba Khamenei và lực lượng này.

Thứ ba, bất kỳ cuộc đàm phán nào với phương Tây nhiều khả năng sẽ mang tính chiến thuật hơn là chuyển đổi.

Ông Mojtaba không có thành tích quản lý hành chính, vì chưa từng lãnh đạo một tổ chức hay thực thể lớn nào. Ông cũng hiếm khi đưa ra các tuyên bố công khai về các vấn đề xã hội, kinh tế, văn hóa và chính trị của đất nước. Việc lựa chọn và bổ nhiệm ông Mojtaba Khamenei là dấu hiệu cho thấy lãnh đạo mới của Iran nhiều khả năng sẽ tiếp tục di sản và các chính sách của ông Ali Khamenei.

“Với việc lựa chọn ông, các nhà cầm quyền Iran đang gửi tín hiệu về sự tiếp tục của chế độ”, bà Maha Yahya, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông Carnegie có trụ sở tại Beirut (Lebanon) nhận định.

Bà cho rằng việc bổ nhiệm này có thể được xem là thông điệp của Iran rằng áp lực quân sự từ Mỹ và Israel “sẽ không khiến chúng tôi thay đổi lập trường”.

Ông Mehmet Ozalp, Giáo sư nghiên cứu về Hồi giáo, Trưởng khoa Trung tâm Nghiên cứu và văn minh Hồi giáo thuộc Đại học Charles Sturt (Australia), nhận định: “Nhìn chung, Iran dưới thời Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei nhiều khả năng vẫn duy trì lập trường đối đầu trong phát ngôn, nhưng có thể thực dụng khi sự tồn vong của chế độ bị đe dọa”.

Có thể thấy, cách ông Mojtaba Khamenei định hình phong cách lãnh đạo, quản lý các mạng lưới quyền lực trong nước cũng như ứng xử với môi trường khu vực và quốc tế sẽ là những yếu tố tiếp tục được theo dõi chặt chẽ trong thời gian tới.