| Sự qua đời của Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei tạo nên một khoảng trống quyền lực lớn trong hệ thống chính trị Iran. (Nguồn: NPR) |
Theo Modern Diplomacy, sự ra đi của Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei đặt nền tảng quyền lực của Cộng hòa Hồi giáo Iran trước thách thức lớn nhất trong nhiều thập kỷ.
Mô hình này được hình thành sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, dưới thời lãnh tụ Ruhollah Khomeini, dựa trên nguyên tắc “giám hộ của giáo luật” (vilayat-e faqih). Theo đó, một giáo sĩ cấp cao giữ cương vị lãnh đạo tối cao cho đến khi Imam thứ 12 trở lại.
Bài toán kế nhiệm
Trong bối cảnh nhiều biến động, người kế nhiệm không chỉ phải đáp ứng tiêu chuẩn về vị thế tôn giáo mà còn cần đủ uy tín và năng lực để củng cố thẩm quyền trước các thách thức trong và ngoài nước.
Hiến pháp Iran quy định lãnh tụ mới phải được lựa chọn trong vòng ba tháng kể từ khi vị trí khuyết. Trong giai đoạn chuyển tiếp, hội đồng lãnh đạo lâm thời, gồm Tổng thống Masoud Pezeshkian và một số giáo sĩ cấp cao, sẽ đảm nhiệm điều hành đất nước.
Thẩm quyền bầu chọn thuộc về Hội đồng Chuyên gia, cơ quan quy tụ các giáo sĩ cấp cao. Tuy nhiên, theo phân tích, các cuộc không kích gần đây đã ảnh hưởng tới khả năng nhóm họp và vận hành của cơ quan này.
Dù ông Ali Khamenei không công khai chỉ định người kế nhiệm, những nhân vật có ảnh hưởng trong hệ thống chính trị, đặc biệt là cố vấn Ali Larijani, được cho là sẽ giữ vai trò đáng kể trong quá trình lựa chọn.
Trong số các ứng viên tiềm năng, Mojtaba Khamenei, con trai lãnh tụ tối cao quá cố, tiếp tục được nhắc tới, dù vị thế của ông chưa thực sự rõ ràng sau các diễn biến an ninh gần đây. Bên cạnh đó, Hassan Khomeini, cháu nội của cố lãnh tụ Ruhollah Khomeini, cũng là gương mặt đáng chú ý khi quan điểm cải cách của ông có thể mở ra khả năng giảm căng thẳng với phương Tây và phần nào xoa dịu áp lực trong xã hội Iran.
Ở chiều hướng khác, Alireza Arafi và Gholam-Hossein Mohseni-Ejei là hai nhân vật được đánh giá nghiêng về đường lối cứng rắn; cùng với hai giáo sĩ khác có ảnh hưởng chính trị là Ahmad Alamolhoda và Mohsen Araki cũng có thể được cân nhắc.
Cựu Tổng thống Hassan Rouhani có địa vị giáo sĩ, song khả năng nhận được sự đồng thuận rộng rãi từ phe bảo thủ vẫn chưa rõ ràng.
Theo Modern Diplomacy, Hội đồng chuyên gia thậm chí có thể lựa chọn một nhân vật ít tên tuổi hơn, nhưng việc thiết lập và củng cố tính chính danh trong bối cảnh hiện nay sẽ không dễ dàng.
| Ông Mojtaba Khamenei được đánh giá là một trong những ứng cử viên tiềm năng cho vị trí Lãnh tụ tối cao của Iran trong thời điểm hiện tại. (Nguồn: Foreign Policy) |
Vai trò của Vệ binh Cách mạng và giới hạn ảnh hưởng của công chúng
Tờ Modern Diplomacy đồng thời nhấn mạnh vai trò của Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran trong quá trình kế nhiệm.
Đây là lực lượng chỉ chịu sự chỉ đạo trực tiếp của lãnh tụ tối cao và từ lâu có ảnh hưởng sâu rộng đối với các quyết định chiến lược của nhà nước.
Tuy nhiên, những tổn thất gần đây, bao gồm việc một số chỉ huy cấp cao thiệt mạng, được cho là đã làm suy giảm phần nào sức nặng của lực lượng này trong cán cân quyền lực.
Lực lượng dân quân Basij, trực thuộc Vệ binh Cách mạng, cũng nắm giữ vai trò quan trọng trong duy trì kiểm soát nội bộ và có ảnh hưởng kinh tế đáng kể, yếu tố có thể tác động tới tính toán của các bên liên quan.
Theo đánh giá của Modern Diplomacy, dư địa tác động của công chúng đối với định hướng chính trị Iran vẫn tương đối hạn chế.
Dù người dân bầu Tổng thống và Quốc hội, quyền lực thực tế tập trung vào lãnh tụ tối cao. Niềm tin của cử tri vào tiến trình bầu cử được cho là đã suy giảm trong những năm qua.
Trong bối cảnh đó, dù Tổng thống Pezeshkian tham gia hội đồng lãnh đạo lâm thời, khả năng ông định hình cục diện chính trị sắp tới vẫn chưa thể xác định rõ.
Ngoài ra, mọi ứng viên tham gia Hội đồng chuyên gia đều phải vượt qua vòng thẩm tra của Hội đồng giám hộ, cơ chế được nhận định là thu hẹp không gian cho các quan điểm khác biệt trong hệ thống chính trị hiện nay.