Hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên số

Đại tướng Lương Tam Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an đại diện ký Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng.

Trên cơ sở kế thừa và hợp nhất Luật An ninh mạng năm 2018 và Luật An toàn thông tin mạng năm 2015, Luật An ninh mạng năm 2025 được ban hành nhằm hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trên không gian mạng trước những thách thức mới của công nghệ số, trong đó có tăng cường bảo vệ QCN, quyền công dân, đặc biệt là quyền của các nhóm yếu thế trong kỷ nguyên số.

Bảo vệ an ninh, trật tự trên không gian mạng

Không gian mạng vừa là môi trường truyền tải thông tin vừa là "không gian sống" mới, nơi con người thực hiện các quyền tự do cơ bản như: Quyền tiếp cận thông tin, quyền tự do ngôn luận, quyền bảo vệ đời sống riêng tư và dữ liệu cá nhân.

Tuy nhiên, cùng với những lợi ích trên là sự gia tăng các nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đặc biệt là QCN trên không gian mạng như: Tấn công mạng, tội phạm lừa đảo sử dụng công nghệ cao, xâm phạm đời sống riêng tư, xâm hại trẻ em…

More from WVR
Hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền của người tham gia tố tụng theo Nguyên tắc Méndez

Luật An toàn thông tin mạng năm 2015 (Luật số 86/2015/QH13) và Luật An ninh mạng năm 2018 (Luật số 24/2018/QH14) được Quốc hội ban hành, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong việc hình thành khuôn khổ pháp lý bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội trên không gian mạng, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong môi trường số.

Trong đó, Luật An ninh mạng năm 2018 đã kịp thời điều chỉnh nhiều hành vi nguy hiểm, đặt nền móng cho công tác phòng ngừa, đấu tranh với các vi phạm pháp luật và tội phạm mạng trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi số quốc gia.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển nhanh chóng của công nghệ số trong những năm gần đây, đặc biệt là sự bùng nổ của AI, nền tảng xuyên biên giới và các phương thức tội phạm mạng ngày càng tinh vi, đã đặt ra nhiều vấn đề mới mà Luật An ninh mạng 2018 chưa dự liệu đầy đủ.

Các nguy cơ xâm phạm QCN trên không gian mạng ngày càng đa dạng, phức tạp, tác động trực tiếp đến các nhóm yếu thế trong xã hội, đòi hỏi phải có cách tiếp cận pháp lý toàn diện, cụ thể và phù hợp hơn.

Luật An ninh mạng năm 2025 (Luật số 116/2025/QH15) được ban hành nhằm sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các quy định của Luật năm 2018, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh mạng trong tình hình mới.

Luật An ninh mạng 2025 không chỉ tiếp tục khẳng định vai trò của Nhà nước trong bảo vệ an ninh quốc gia trên không gian mạng, mà còn thể hiện rõ hơn quan điểm lấy con người làm trung tâm, tăng cường bảo vệ QCN, quyền công dân, đặc biệt là quyền của các nhóm yếu thế trong kỷ nguyên số.

Những điểm mới của Luật An ninh mạng

Trong bối cảnh không gian mạng ngày càng trở thành "không gian sống" thứ hai của con người, Luật An ninh mạng tạo cơ sở pháp lý quan trọng bảo đảm QCN, góp phần xây dựng một môi trường mạng an toàn, lành mạnh và nhân văn cho sự phát triển bền vững của xã hội, thể hiện ở những điểm mới sau:

Thứ nhất, Luật đã mở rộng phạm vi bảo vệ đối với nhóm yếu thế trên không gian mạng. Một trong những điểm tiến bộ nổi bật của Luật An ninh mạng 2025 là mở rộng và cụ thể hóa phạm vi bảo vệ đối với các nhóm yếu thế trên không gian mạng, bao gồm trẻ em, người cao tuổi và người gặp khó khăn trong nhận thức.

Trước đây, theo khoản 7 Điều 1 Luật An ninh mạng 2018, nội dung quản lý nhà nước về an toàn thông tin mạng chủ yếu dừng lại ở quy định chung về "tuyên truyền, phổ biến pháp luật về an toàn thông tin mạng", chưa xác định rõ đối tượng ưu tiên, cũng như chưa gắn phổ biến pháp luật với việc trang bị kỹ năng tự bảo vệ cho những nhóm dễ bị tổn thương.

Cách tiếp cận này mang tính khái quát, chưa theo kịp thực tiễn khi các nhóm yếu thế ngày càng trở thành mục tiêu của lừa đảo trực tuyến, xâm hại dữ liệu cá nhân và thao túng tâm lý.

Khắc phục hạn chế đó, Điều 35 Luật An ninh mạng 2025 đã lần đầu tiên quy định rõ chính sách phổ biến kiến thức về an ninh mạng theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, trong đó ưu tiên hướng dẫn trẻ em, người cao tuổi và người gặp khó khăn trong nhận thức nhằm nâng cao khả năng tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trên không gian mạng.

Đồng thời, luật xác định rõ trách nhiệm của các bộ, ngành, cơ quan, tổ chức và chính quyền địa phương trong việc triển khai hoạt động phổ biến kiến thức, nâng cao nhận thức về an ninh mạng cho cán bộ, công chức, viên chức và người dân. Việc xác định rõ nhóm yếu thế không chỉ mang ý nghĩa quản lý nhà nước mà còn phản ánh sự tiếp cận dựa trên QCN.

Theo đó, Nhà nước không chỉ bảo vệ QCN một cách hình thức, mà còn chủ động tạo điều kiện để các nhóm dễ bị tổn thương có đủ năng lực nhận thức và kỹ năng cần thiết để tự bảo vệ mình trong môi trường số. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy "bảo vệ thụ động" sang "trao quyền" cho người dân trên không gian mạng.

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh đã phối hợp Bộ Công an và Thành ủy TP Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề "Định hướng nghiên cứu, giáo dục và bảo đảm, bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên mới của dân tộc", tháng 11/2025. (Nguồn: VTV)

Thứ hai, nâng cao năng lực tự chủ về an ninh mạng là nền tảng bảo vệ QCN. Bên cạnh việc bảo vệ trực tiếp các chủ thể quyền, Luật An ninh mạng 2025 còn nhấn mạnh đến nâng cao năng lực tự chủ về an ninh mạng, coi đây là nền tảng bền vững để bảo đảm QCN trong kỷ nguyên số. Điều 37 Luật An ninh mạng 2025 lần đầu tiên quy định một cách toàn diện về vấn đề này.

Theo đó, Nhà nước khuyến khích và tạo điều kiện để cơ quan, tổ chức, cá nhân nâng cao năng lực tự chủ, từ khả năng sản xuất, kiểm tra, đánh giá, kiểm định thiết bị số, dịch vụ mạng đến làm chủ công nghệ an ninh mạng. Chính phủ được giao thực hiện hàng loạt biện pháp chiến lược như xây dựng chính sách, quy hoạch phát triển công nghiệp an ninh mạng; thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao và phát triển công nghệ; đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao; cải thiện môi trường kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp nội địa.

Đặc biệt, luật xác định hoạt động đầu tư xây dựng hạ tầng công nghiệp an ninh mạng là ngành, nghề đặc biệt ưu đãi đầu tư, với nhiều cơ chế hỗ trợ về ngân sách, thuế và đất đai. Nhà nước ưu tiên đầu tư xây dựng các cơ sở nghiên cứu, phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm dữ liệu lớn, khu công nghiệp an ninh mạng tập trung và tổ hợp công nghiệp an ninh mạng.

Từ góc độ QCN, năng lực tự chủ về an ninh mạng có ý nghĩa then chốt. Khi hạ tầng số, dữ liệu và công nghệ cốt lõi phụ thuộc quá nhiều vào bên ngoài, nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư, quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin của công dân sẽ gia tăng. Ngược lại, việc làm chủ công nghệ và hạ tầng an ninh mạng cho phép Nhà nước chủ động hơn trong việc bảo vệ các quyền cơ bản của người dân, đồng thời giảm thiểu các rủi ro an ninh phi truyền thống trong không gian mạng.

Thứ ba, nghiêm cấm sử dụng AI để giả mạo, góp phần bảo vệ quyền nhân thân trong môi trường số. Sự phát triển nhanh chóng của AI, đặc biệt là công nghệ "deepfake", đã đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với quyền nhân thân của con người. Việc giả mạo hình ảnh, giọng nói, video không chỉ phục vụ mục đích giải trí mà ngày càng bị lợi dụng để lừa đảo, bôi nhọ danh dự, xâm phạm đời sống riêng tư và thao túng dư luận.

Luật An ninh mạng 2018 chưa có quy định trực tiếp điều chỉnh hành vi này, mà chỉ bao quát chung các hành vi thiết lập hệ thống thông tin giả mạo, lừa đảo. Khắc phục điều này, Luật An ninh mạng 2025 đã bổ sung quy định mang tính đột phá tại điểm g khoản 2 Điều 7, theo đó nghiêm cấm sử dụng AI hoặc công nghệ mới để giả mạo video, hình ảnh, giọng nói của người khác trái pháp luật.

Quy định này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ các quyền nhân thân cơ bản như quyền đối với hình ảnh, danh dự, uy tín và đời sống riêng tư. Đồng thời, nó thể hiện sự kịp thời của pháp luật Việt Nam trong việc ứng phó với những rủi ro do công nghệ mới mang lại, bảo đảm rằng sự phát triển của AI không đi ngược lại các giá trị cốt lõi của QCN.

Thứ tư, tăng cường hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm mạng hướng tới bảo vệ QCN trong kỷ nguyên số. Khác với không gian địa lý, không gian mạng không có biên giới, việc bảo vệ QCN trên môi trường này không thể chỉ dựa vào nỗ lực đơn lẻ của từng quốc gia.

Luật An ninh mạng 2025 đã mở rộng và cụ thể hóa nội dung hợp tác quốc tế về an ninh mạng. So với Luật năm 2018, quy định mới tại khoản 2 Điều 6 Luật An ninh mạng 2025 bao quát toàn diện hơn, từ chia sẻ thông tin, cảnh báo sớm, xây dựng khuôn khổ pháp lý, đào tạo nhân lực, nghiên cứu - chuyển giao công nghệ cho đến phối hợp điều tra, xử lý tội phạm mạng và tội phạm sử dụng công nghệ cao.

Việc tăng cường hợp tác quốc tế không chỉ nâng cao năng lực bảo vệ an ninh mạng của Việt Nam mà còn góp phần bảo vệ QCN trong bối cảnh toàn cầu hóa. Thông qua hợp tác, các quốc gia có thể cùng nhau ngăn chặn các hành vi xâm hại quyền riêng tư, lừa đảo xuyên quốc gia, khai thác dữ liệu trái phép và các hình thức tội phạm mạng ngày càng tinh vi.

Thứ năm, Luật thể hiện bước tiến mới trong phòng, chống xâm hại trẻ em trên không gian mạng. Bảo vệ trẻ em luôn là ưu tiên hàng đầu trong chính sách bảo vệ QCN. Trong kỷ nguyên số, trẻ em vừa là đối tượng dễ tiếp cận công nghệ, vừa là nhóm dễ bị tổn thương trước các nguy cơ trên không gian mạng. Luật An ninh mạng 2025 đã dành riêng Điều 16 để quy định về phòng, chống xâm hại trẻ em trên không gian mạng, thể hiện cách tiếp cận toàn diện và chặt chẽ.

Luật khẳng định rõ các quyền của trẻ em trên không gian mạng, bao gồm quyền tiếp cận thông tin, tham gia hoạt động xã hội, vui chơi, giải trí, bảo vệ bí mật cá nhân và đời sống riêng tư. Đồng thời, luật xác định rõ trách nhiệm của cha mẹ hoặc người giám hộ trong việc đăng ký tài khoản, giám sát và quản lý nội dung trẻ em truy cập, đăng tải và chia sẻ.

Đặc biệt, Luật An ninh mạng 2025 quy định cụ thể trách nhiệm của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên mạng trong việc kiểm soát nội dung, ngăn chặn và xóa bỏ thông tin xâm hại trẻ em, triển khai hệ thống kỹ thuật hỗ trợ và phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng. Cách tiếp cận này cho thấy Nhà nước không chỉ đặt trách nhiệm lên gia đình mà còn yêu cầu các chủ thể kinh doanh trong môi trường số phải chia sẻ trách nhiệm xã hội trong việc bảo vệ trẻ em.

Để Luật An ninh mạng 2025 thực sự đi vào đời sống, việc tổ chức triển khai và thực thi pháp luật giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Bảo đảm an ninh mạng gắn với bảo vệ QCN không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà đòi hỏi sự chung tay, phối hợp đồng bộ của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và từng cá nhân trong xã hội.

Thông qua việc nâng cao nhận thức, tuân thủ pháp luật, tăng cường trách nhiệm xã hội của các chủ thể tham gia không gian mạng và phát huy vai trò chủ động của người dân, Luật An ninh mạng mới có thể phát huy hiệu quả trên thực tiễn, góp phần xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh, qua đó bảo đảm và thúc đẩy QCN trong kỷ nguyên số.

Luật An ninh mạng năm 2025 (Số 116/2025/QH15), có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, bao gồm 8 chương và 45 điều, quy định các nội dung quan trọng về bảo vệ an ninh quốc gia, phòng chống tội phạm mạng, bảo vệ hệ thống thông tin quan trọng, và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên không gian mạng.