AI - Vũ khí địa chính trị hay cuộc phân quyền số?

Bảo Thoa
Nếu dầu mỏ từng là “vàng đen”, một nhân tố góp phần định hình trật tự thế kỷ XX thì dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành “năng lượng mới” của thế kỷ XXI.
Theo dõi Baoquocte.vn trên
Vũ khí địa chính trị hay cuộc phân quyền số?
Cuộc cạnh tranh AI toàn cầu không những là về thuật toán hay chip xử lý, mà là cuộc đấu giữa các mô hình giá trị và cách nhân loại muốn tổ chức lại chính mình. (Nguồn: DALL-E)

Ban đầu, AI được thiết kế để nâng cao hiệu suất sản xuất và hỗ trợ con người trong các tác vụ phức tạp. Tuy nhiên, theo tạp chí Global Investigations Review, trong mười năm trở lại đây, công nghệ này tiến nhanh hơn cả tốc độ điều chỉnh của pháp luật và đạo đức.

Tạp chí Psychology Today gọi các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), hệ thống tự học và siêu máy tính không chỉ là công cụ xử lý thông tin, định hình cách chúng ta thể hiện tri thức, mà còn tái định nghĩa cách con người hiểu, tạo lập và kiểm soát tri thức.

Các quốc gia bắt đầu coi AI như một công cụ chiến lược. Trong báo cáo AI và an ninh quốc gia: Những thị trường nào đang thiếu? công bố hồi tháng Tám của Công ty quản lý tài sản độc lập hàng đầu Mỹ Wellington, các nhà hoạch định quốc phòng đã so sánh tiềm năng gây biến động của AI với sự xuất hiện của vũ khí hạt nhân cách đây 80 năm.

Trong khi đó, một bài viết trên Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF, tháng 7/2025) nhận định, dữ liệu - nền tảng cho AI được nhìn nhận là tài sản chiến lược quốc gia cùng sự ra đời của thuật ngữ “chủ quyền số”. Khi AI ngày càng đóng vai trò lớn hơn, công nghệ đã bước vào lãnh địa của địa chính trị.

Mỹ - ngôi vương

Hiện nay, Mỹ vẫn là trung tâm AI của thế giới, với sự hiện diện của các tập đoàn khổng lồ như OpenAI, Google DeepMind, Anthropic, Meta và hàng trăm startup từ thung lũng Silicon. Nền tảng truyền thông của Canada Visual Capitalist ước tính, đến tháng 10/2024, Mỹ có khoảng 5.388 trung tâm dữ liệu, chiếm khoảng 45% tổng số trung tâm dữ liệu toàn cầu.

Theo tạp chí The Economist, từ năm 2023, một “khối AI phương Tây” do Mỹ dẫn dắt đang hình thành, quy tụ các thành viên Liên minh châu Âu (EU), Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc... Liên minh này không chỉ hướng tới xây dựng tiêu chuẩn đạo đức cho AI mà còn nhằm bảo vệ chuỗi cung ứng chip bán dẫn và dữ liệu trước ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc. Bộ Thương mại Mỹ áp đặt hàng loạt biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip AI tiên tiến, ngăn Nvidia và AMD bán linh kiện cao cấp sang Trung Quốc.

Cũng trong năm 2023, Nhà Trắng đã thúc đẩy Sắc lệnh hành pháp 14110, nhằm kiểm soát rủi ro nội địa, yêu cầu các hãng công nghệ công khai dữ liệu huấn luyện và đánh giá an toàn mô hình. Phía sau các chính sách ấy không chỉ là an ninh quốc gia, mà là nỗ lực duy trì vị thế bá quyền công nghệ. Trong cuộc đua AI, Mỹ muốn định nghĩa “luật chơi” để quốc gia nào cũng phải tham chiếu tiêu chuẩn của mình.

Bản sắc Trung Hoa

Theo khảo sát của Reuters (2024), Trung Quốc hiện có 83% doanh nghiệp sử dụng AI tạo sinh và đang vượt Mỹ (64%). Đồng thời, theo trang tin Mạng lưới kinh tế Trung Quốc (China Economic Net), tính đến năm 2025, Trung Quốc có hơn 1,57 triệu đơn sáng chế AI, chiếm gần 40% đơn sáng chế AI toàn cầu. Quốc gia hơn 1,4 tỷ dân sở hữu kho dữ liệu khổng lồ để huấn luyện mô hình AI, đồng thời triển khai mạng lưới giám sát và nhận diện khuôn mặt quy mô lớn nhất thế giới. Có thể nói, nếu Mỹ nắm quyền lực sáng tạo, thì Trung Quốc dẫn đầu về ứng dụng và quy mô dữ liệu.

Từ năm 2017, theo dự án nghiên cứu DigiChina (Đại học Stanford, Mỹ), Bắc Kinh đã công bố “Chiến lược phát triển AI quốc gia”, đặt mục tiêu biến Trung Quốc thành siêu cường AI vào năm 2030 và trở thành “trung tâm đổi mới AI hàng đầu thế giới”. Các tập đoàn như Baidu, Tencent, Alibaba, Huawei đang chạy đua xây dựng nền tảng AI bản địa, từ chatbot Ernie đến mô hình Pangu.

Khác với phương Tây, Trung Quốc hướng tới một mô hình AI tập trung có kiểm soát, nơi công nghệ phục vụ quản trị xã hội, an ninh nội địa và năng suất công nghiệp. Chính phủ yêu cầu các công ty đăng ký mô hình AI trước khi ra mắt, bảo đảm nội dung phù hợp định hướng chính trị. Chiến lược này thể hiện tham vọng của Bắc Kinh, không chỉ bắt kịp mà còn tự chủ và dẫn dắt trong không gian số, từ chip nội địa, dữ liệu quốc gia đến hạ tầng điện toán lượng tử.

EU - con đường khác?

Ngược lại với Mỹ và Trung Quốc, EU không tham gia cuộc đua tốc độ mà lại dẫn đầu về xây dựng khung pháp lý. Năm 2024, EU thông qua AI Act – bộ luật toàn diện đầu tiên trên thế giới về quản lý AI, phân loại rủi ro theo cấp độ (thấp, trung bình, cao và nghiêm cấm). Luật này yêu cầu các công ty minh bạch dữ liệu, bảo đảm quyền riêng tư và tránh thiên vị thuật toán, phản ánh triết lý “công nghệ phục vụ con người” của châu Âu.

Theo phân tích của hãng luật quốc tế White & Case (Mỹ), bộ luật AI Act của EU được xem là “chuẩn mực toàn cầu” trong quản trị AI, khi đặt trọng tâm vào minh bạch, trách nhiệm và phát triển bền vững. Cùng quan điểm ấy, tổ chức phi lợi nhuận Mozilla cho rằng, AI Act mở ra hướng đi nhân văn khi khuyến khích mã nguồn mở, tiết kiệm năng lượng và yêu cầu các hệ thống AI phải công bố thông tin rõ ràng hơn - cách tiếp cận hướng tới “AI vì lợi ích xã hội”.

Mục tiêu không chỉ là bảo vệ người tiêu dùng, mà còn định hình chuẩn mực đạo đức toàn cầu – một dạng “quyền lực mềm” của châu Âu trong cuộc phân quyền số.

Cuộc chơi không của riêng ai

Trong bối cảnh đó, các quốc gia đang phát triển lại tìm thấy cơ hội của riêng mình. Ấn Độ, với hơn 1,4 tỷ dân và năng lực lập trình hàng đầu thế giới, đang nổi lên như trung tâm nhân lực AI toàn cầu.

Chính phủ Ấn Độ khởi động sáng kiến IndiaAI Mission, đầu tư vào hạ tầng dữ liệu mở, AI dùng cho nông nghiệp, y tế và giáo dục nông thôn. Quốc gia này định vị mình là “nước trung lập công nghệ”, vừa hợp tác với Mỹ, vừa duy trì quan hệ với Trung Quốc để cân bằng quyền lợi.

Tương tự, Singapore, UAE, Hàn Quốc và Nhật Bản xây dựng chiến lược riêng, tập trung vào AI an toàn, đạo đức và phục vụ con người. Ở châu Phi, nhiều quốc gia như Kenya hay Nigeria tận dụng AI để giải quyết vấn đề bản địa như dự báo mùa màng, quản lý tài nguyên hay chống tin giả.

Cuộc đua AI vì thế không là câu chuyện của riêng siêu cường, mà còn là cơ hội để các quốc gia mới nổi tái định hình trật tự số toàn cầu”, như phân tích của The Diplomat trong bài Cuộc đua AI đang tái cấu trúc trật tự số như thế nào được đăng tải hồi tháng 8/2025.

Rủi ro kép và trật tự mới

Trung tâm nghiên cứu Harvard Ash Center (Đại học Harvard, Mỹ) cảnh báo, song hành với cơ hội là những rủi ro chưa từng có. Thứ nhất, đó là sự tập trung dữ liệu và năng lực tính toán vào tay vài tập đoàn công nghệ khiến quyền lực số bị phi tập trung giả tạo – nơi người dùng tưởng rằng họ tự do, nhưng thực tế bị dẫn dắt bởi thuật toán. Thứ hai, AI trở thành vũ khí thông tin trong chiến tranh hiện đại. Deepfake, tấn công mạng, thao túng dư luận... đều có thể được triển khai trong vài giây.

Theo WEF, sự phân mảnh chuẩn mực công nghệ đang chia thế giới thành nhiều “khối số”: Mỹ - phương Tây, Trung Quốc - châu Á và phần còn lại. Mỗi bên áp dụng chuẩn bảo mật, đạo đức và quản trị khác nhau, khiến hợp tác toàn cầu ngày càng khó khăn.

Khi công nghệ trở thành địa chính trị, AI vừa học từ dữ liệu vừa học từ ý chí của quyền lực. Điều này làm dấy lên câu hỏi: Liệu nhân loại có đang tạo ra công cụ vượt khỏi khả năng kiểm soát của chính mình?

Theo phân tích của Forbes hồi tháng 2/2025, xu hướng phát triển AI chuyển mạnh sang mô hình phân quyền và mã nguồn mở, nơi năng lực điện toán và dữ liệu không còn tập trung trong tay một vài “ông lớn” công nghệ. Nhiều chuyên gia dự báo tương lai sẽ là kỷ nguyên của phân quyền số, khi quyền truy cập và sáng tạo AI được chia sẻ rộng rãi hơn trên toàn cầu. Các sáng kiến như AI mã nguồn mở, điện toán biên và blockchain dữ liệu đang được nghiên cứu để giảm sự phụ thuộc vào các trung tâm quyền lực công nghệ.

Liên hợp quốc và WEF cũng đang thúc đẩy khái niệm “AI vì nhân loại chung”, hướng tới quản trị đa bên, minh bạch và bao trùm. Dù con đường này còn dài, nhưng đó có thể là lối thoát cho thế giới trước nguy cơ AI bị biến thành công cụ kiểm soát.

AI, suy cho cùng, là tấm gương phản chiếu bản chất của thế giới.Cuộc cạnh tranh AI toàn cầu không những là về thuật toán hay chip xử lý, mà là cuộc đấu giữa các mô hình giá trị và cách nhân loại muốn tổ chức lại chính mình.

Nhân loại sẽ chọn để một hay một khối các quốc gia nào đó vươn lên dẫn dắt toàn cầu quyết định bộ mặt của nền văn minh trong thế kỷ này hay cùng đoàn kết lại vì một mục tiêu chung? Có lẽ không khó để trả lời câu hỏi ấy.

Cả Mỹ và Trung Quốc đều 'dốc hầu bao' vào sân chơi AI, cuộc đua đang nóng lên từng ngày

Hiện tại, cả Washington và Bắc Kinh đều ủng hộ mạnh mẽ ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI) trong nước. Cuộc cạnh tranh ...

Cạnh tranh Mỹ-Trung Quốc về AI định hình lại trật tự kinh tế và an ninh quốc tế

Cuộc cạnh tranh Mỹ-Trung Quốc trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ đi đến đâu?

Liệu nước Mỹ có thể chiến thắng trong cuộc đua công nghệ sinh học?

Để vượt qua Trung Quốc, Washington phải giải phóng sức mạnh khu vực tư nhân

Người nối nhịp cầu giáo dục giữa Việt Nam và thế giới

Từ hành trình của riêng mình, ông Kiên Phạm (Việt kiều Mỹ) hiểu sâu sắc sức mạnh của giáo dục trong việc thay đổi số ...

Phụ nữ hiện đại dám nghĩ, dám làm, dám khác biệt để tạo giá trị riêng

Phụ nữ thời đại mới không còn đặt hạnh phúc và cả cuộc đời mình vào tay người khác. Họ kiến tạo phẩm chất, sự ...

Đọc thêm

Ngày hội bóng đá gắn kết cộng đồng người Việt tại Nhật Bản

Ngày hội bóng đá gắn kết cộng đồng người Việt tại Nhật Bản

Hơn 3.000 cầu thủ tham gia hệ thống giải đấu khu vực, 24 đội bóng xuất sắc tranh tài tại vòng chung kết toàn quốc FAVIJA CHAMPIONS CUP 2026.
Giá vàng hôm nay 23/11/2026 có thể giảm thêm 300 USD/ounce, nhà đầu tư chưa nên vội mua vào

Giá vàng hôm nay 23/11/2026 có thể giảm thêm 300 USD/ounce, nhà đầu tư chưa nên vội mua vào

Giá vàng hôm nay 23/11/2026 lao dốc về ngưỡng 3.500 USD/ounce, khiến nhà đầu tư giữ tâm lý bi quan.
Đường đến APEC 2027 - Tự hào, trách nhiệm và thời cơ

Đường đến APEC 2027 - Tự hào, trách nhiệm và thời cơ

Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuẩn bị cao điểm cho Năm APEC 2027, với sự chỉ đạo xuyên suốt từ Trung ương và sự vào cuộc quyết liệt ...
Tổng thống Mỹ bày tỏ không hài lòng về thâm hụt thương mại với Canada

Tổng thống Mỹ bày tỏ không hài lòng về thâm hụt thương mại với Canada

Ngày 21/11, Tổng thống Donald Trump cho biết, Mỹ và Canada sẽ sớm đạt được một thỏa thuận thương mại.
Dự báo thời tiết đêm hôm nay và ngày mai (23/11): Bắc Bộ đêm và sáng sớm trời rét; cả nước ngày nắng

Dự báo thời tiết đêm hôm nay và ngày mai (23/11): Bắc Bộ đêm và sáng sớm trời rét; cả nước ngày nắng

Thông tin dự báo thời tiết các khu vực trong đêm hôm nay và ngày mai (23/11) từ Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia.
Ngoại giao kinh tế Việt Nam tại Malaysia: Từ kết nối đến hợp tác thực chất

Ngoại giao kinh tế Việt Nam tại Malaysia: Từ kết nối đến hợp tác thực chất

Chiều 22/11, Chương trình kết nối doanh nghiệp Việt Nam và Malaysia đã diễn ra với sự tham gia của 41 doanh nghiệp hai nước.
Mexico bắt giữ trùm ma túy nằm trong danh sách truy nã của FBI

Mexico bắt giữ trùm ma túy nằm trong danh sách truy nã của FBI

Quân đội Mexico đã bắt giữ Fausto Isidro Meza-Flores, thủ lĩnh băng đảng Los Mazatlecos và nằm trong danh sách 10 đối tượng bị FBI truy nã.
Tổng thống Mỹ gọi ông Putin là 'bạn tôi', Đặc phái viên Nga lên tiếng, hé lộ nhiều trao đổi quan trọng

Tổng thống Mỹ gọi ông Putin là 'bạn tôi', Đặc phái viên Nga lên tiếng, hé lộ nhiều trao đổi quan trọng

Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục khẳng định mối quan hệ cá nhân tốt đẹp với người đồng cấp Nga Vladimir Putin, gọi nhà lãnh đạo Nga là “bạn tôi”.
Mỹ - Iran đồng loạt phát tín hiệu muốn đạt thỏa thuận, giữa lằn ranh đỏ vẫn có 'giải pháp công bằng'

Mỹ - Iran đồng loạt phát tín hiệu muốn đạt thỏa thuận, giữa lằn ranh đỏ vẫn có 'giải pháp công bằng'

Mỹ và Iran cùng phát đi tín hiệu sẵn sàng hướng tới một thỏa thuận chấm dứt xung đột kéo dài gần 9 tháng qua, dù vẫn còn những bất đồng về các điều kiện ...
Đất hiếm ở một châu lục có tiềm năng thay thế nguồn cung từ Trung Quốc

Đất hiếm ở một châu lục có tiềm năng thay thế nguồn cung từ Trung Quốc

Châu Phi được đánh giá có tiềm năng trở thành một nguồn cung thay thế đáng kể nếu đẩy nhanh khai thác, chế biến và tinh luyện đất hiếm.
Tình hình Mỹ-Iran: Washington trừng phạt các thực thể liên quan đến kinh doanh dầu mỏ, ông Trump chịu một sức ép

Tình hình Mỹ-Iran: Washington trừng phạt các thực thể liên quan đến kinh doanh dầu mỏ, ông Trump chịu một sức ép

Cập nhật những diễn biến mới nhất trong quan hệ Mỹ-Iran ngày hôm nay.
Mỹ nói châu Âu né tránh đối thoại với Tổng thống Putin

Mỹ nói châu Âu né tránh đối thoại với Tổng thống Putin

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nhận định các quốc gia châu Âu đang muốn ‘thu mình lại’ hòng né tránh việc đối thoại với Tổng thống Nga.
Ukraine 'nóng lòng' muốn phương Tây làm rõ một việc, không phải bằng lời nói mà phải cam kết trên giấy

Ukraine 'nóng lòng' muốn phương Tây làm rõ một việc, không phải bằng lời nói mà phải cam kết trên giấy

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết Kiev vẫn chưa nhận được các cam kết bằng văn bản, làm rõ cách thức bảo đảm an ninh theo mô hình Điều 5 NATO.
Thượng đỉnh Trung-Mỹ-Nga và những vấn đề đặt ra với thế giới

Thượng đỉnh Trung-Mỹ-Nga và những vấn đề đặt ra với thế giới

Thượng đỉnh Trung-Mỹ-Nga bên lề Hội nghị cấp cao APEC tại Thâm Quyến (Trung Quốc) ngày 19/11 khép lại với tuyên bố chung về những vấn đề chiến lược.
Sứ mệnh trung gian của Thổ Nhĩ Kỳ

Sứ mệnh trung gian của Thổ Nhĩ Kỳ

Thổ Nhĩ Kỳ đang đẩy mạnh vai trò trung gian hòa giải nhờ khả năng tiếp xúc với các bên xung đột tại khu vực.
Thượng đỉnh Anh - EU: Gió đổi chiều ở London

Thượng đỉnh Anh - EU: Gió đổi chiều ở London

Mong muốn hội nhập trở lại với châu lục đang chi phối bầu không khí London trước Hội nghị thượng đỉnh EU - Anh vào cuối tuần này.
Quản trị AI trong kỷ nguyên công nghệ không biên giới

Quản trị AI trong kỷ nguyên công nghệ không biên giới

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra yêu cầu cấp thiết về xây dựng một khuôn khổ quản trị toàn cầu bao trùm và có trách nhiệm.
Chính sách đối ngoại của Tổng thống Trump đối mặt ‘tay phanh’ mới

Chính sách đối ngoại của Tổng thống Trump đối mặt ‘tay phanh’ mới

Chiến thắng của đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026 đã tạo ra sự thay đổi đáng chú ý trong cán cân quyền lực tại Mỹ.
Chính sách công nghiệp đang 'hồi sinh' ở Đông Á và trên toàn thế giới

Chính sách công nghiệp đang 'hồi sinh' ở Đông Á và trên toàn thế giới

Liệu sự phục hồi chính sách công nghiệp ở Đông Á có mang lại tăng trưởng bền vững, thịnh vượng rộng khắp và khả năng phục hồi kinh tế tốt hơn hay không vẫn còn ...
Thượng đỉnh Mỹ-Trung Quốc-Nga: Phép thử đối thoại giữa các cường quốc

Thượng đỉnh Mỹ-Trung Quốc-Nga: Phép thử đối thoại giữa các cường quốc

Cuộc gặp ba bên giữa các nhà lãnh đạo Nga, Mỹ và Trung Quốc tại Thâm Quyến ngày 19/11 được đánh giá là dấu mốc ngoại giao đáng chú ý.
Học giả Malaysia đánh giá cao vai trò cầu nối chiến lược của Việt Nam tại tiểu vùng Mekong

Học giả Malaysia đánh giá cao vai trò cầu nối chiến lược của Việt Nam tại tiểu vùng Mekong

Học giả Awang Azman Awang Pawi người Malaysia đã trả lời phỏng vấn về Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49, diễn ra từ 14-17/11 tại Manila, Philippines.
EU tổ chức hội nghị thượng đỉnh AI đầu tiên, tìm cách thu hẹp khoảng cách với Mỹ và Trung Quốc

EU tổ chức hội nghị thượng đỉnh AI đầu tiên, tìm cách thu hẹp khoảng cách với Mỹ và Trung Quốc

EU tổ chức hội nghị thượng đỉnh AI đầu tiên, tìm cách thu hẹp khoảng cách với Mỹ và Trung Quốc
Siêu El Niño gây biến động bất thường đối với hệ sinh thái biển California

Siêu El Niño gây biến động bất thường đối với hệ sinh thái biển California

Siêu El Niño gây biến động bất thường đối với hệ sinh thái biển California
Tổng Thư ký Liên hợp quốc kêu gọi cắt giảm mạnh khí thải tại COP31

Tổng Thư ký Liên hợp quốc kêu gọi cắt giảm mạnh khí thải tại COP31

Tổng Thư ký Liên hợp quốc kêu gọi cắt giảm mạnh khí thải tại COP31
Phiên bản di động