Điểm nóng Trung Đông: Tính toán chiến lược của Mỹ và 'sức bền' của Iran

Vấn đề hạt nhân Iran và các bất đồng giữa Iran, Mỹ và Israel chỉ có thể giải quyết bằng thương lượng hoà bình.

Tổng thống Ukraine tự tin ra đề xuất với Vùng Vịnh: Giúp thúc đẩy ngừng bắn với Nga để đổi lấy hỗ trợ phòng không trước Iran Liên hợp quốc quan ngại về thương vong trong xung đột Trung Đông, hối thúc các bên chấm dứt giao tranh Chảo lửa Trung Đông: Nguy cơ với người kế nhiệm cố Lãnh tụ tối cao Iran, Tehran tuyên bố kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz

Khói bốc lên từ một vụ nổ tại Iran ngày 3/3. (Ảnh: Getty Image)

Rạng sáng ngày 28/2, Israel và Mỹ đã bất ngờ dùng một lực lượng lớn không quân và tên lửa đồng loạt tấn công vào nước Cộng hoà Hồi giáo Iran, trong đó có thủ đô Tehran và hàng chục thành phố khác.

Cuộc tấn công đến nay đã tàn phá và gây ra nhiều thương vong cho dân thường, làm hàng trăm người dân vô tội bị thiệt mạng. Đặc biệt nghiêm trọng, họ đã ném bom một trường học nữ ở thành phố Minab thuộc tỉnh Hormozgan, miền Nam Iran gây nhiều thương vong và giết hại 48 nhà lãnh đạo cao cấp của Iran, trong đó có Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei.

Động cơ leo thang căng thẳng

Nhiều nhà phân tích chính trị cho rằng, Tổng thống Mỹ Donald Trump quyết định tấn công Iran thời điểm này là nhằm đánh lạc hướng sự quan tâm của người dân Mỹ đang gặp nhiều khó khăn trong nước do nạn thất nghiệp, lạm phát, giá cả tăng. Mặt khác, gần đây Toà án tối cao Mỹ ra phán quyết coi việc ông Trump áp đặt các mức thuế quan trên toàn cầu là bất hợp pháp và ông đang phải đối mặt với hơn 2.000 vụ kiện. Đảng Dân chủ, nhiều nghị sỹ Quốc hội đang đề nghị luận tội ông lần thứ hai.

Tỉ lệ ủng hộ Tổng thống Trump đã giảm xuống mức thấp nhất còn 38%. Phát động cuộc xung đột với Iran, ông Trump tìm cách giành thắng lợi để tranh thủ sự ủng hộ của cử tri trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới và hướng sự chú ý của người Mỹ ra ngoài những vấn đề trong nước.

Đối với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cũng vậy. Cuộc xung đột tại Dải Gaza đã bước sang năm thứ ba, ông Netanyahu vẫn không đạt được mục tiêu lấy lại con tin và tiêu diệt Hamas. Mặt khác, ông Netanyahu vẫn phải hầu tòa vì các cáo buộc tham nhũng, hối lộ và lạm dụng lòng tin. Tấn công Iran là nhằm che đậy những thất bại của mình, đồng thời để tranh thủ các giới cực hữu trong nội bộ Israel, tránh cuộc bầu cử trước hạn.

Quyết định của Tổng thống Trump hợp tác với Israel tấn công quân sự quy mô lớn vào Iran mâu thuẫn chính với lời hứa của ông trong cuộc tranh cử cuối năm 2024 sẽ không tham gia vào bất cứ cuộc xung đột nào bên ngoài nước Mỹ và cam kết giải quyết các cuộc xung đột bằng biện pháp hòa bình. Đặc biệt, quyết định tiến hành chiến tranh với Iran, ông Trump đã bỏ qua sự chấp thuận của Quốc hội, vi phạm Hiến pháp Mỹ.

Các mục tiêu của cuộc tấn công

Tổng thống Trump tuyên bố mục tiêu tấn công Iran là nhằm phá hủy cơ sở hạ tầng hạt nhân và chương trình tên lửa của Iran, buộc Teheran phải chấm dứt sự hỗ trợ đối với các lực lượng kháng chiến gồm Hezbollah, Hamas, Houthi và các tổ chức Hồi giáo khác ở khu vực Trung Đông.

Tuy nhiên, mục tiêu thực sự của Washington và Tel Aviv là thay đổi chế độ ở Iran. Ngay trong ngày đầu của chiến dịch quân sự, Mỹ và Israel đã không kích giết hại nhà lãnh đạo tối cao, Đại Giáo chủ Ayatollah Ali Khamenei và 48 quan chức cao cấp khác của Iran. Thông qua hành động này, Tổng thống Trump muốn tạo bối cảnh để người dân nổi dậy làm đảo chính, thành lập chính quyền mới thân Mỹ. Ông không giấu giếm rằng ông đã chuẩn bị một danh sách các nhân vật lưu vong tại Mỹ để trở về nắm chính quyền.

Đây là cuộc phiêu lưu lớn nhất trong chính sách đối ngoại của Tổng thống Trump trong nhiệm kỳ 2.0 của ông. Đặc biệt, ông phát động cuộc tấn công trước khi tối hậu thư của ông đưa ra kết thúc ngày 6/3 và ngay sau khi kết thúc vòng đàm phán hạt nhân thứ ba giữa Mỹ và Iran tại Geneva đạt được tiến bộ tích cực.

Hai bên đã trao đổi dự thảo văn bản và thỏa thuận gặp lại nhau tại vòng bốn sau một tuần. Điều này cho thấy mục tiêu tấn công thực sự của ông không phải nhằm ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân mà là lật đổ chính quyền Tehran. Tổng giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Grossi nhiều lần tuyên bố không có bằng chứng về chương trình vũ khí hạt nhân của Iran như Mỹ và Israel cáo buộc.

Người dân tập trung tại Quảng trường Cách mạng để tưởng niệm Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei. (Ảnh: Getty Images).

Tác động tới khu vực và thế giới

Cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran ảnh hưởng nghiêm trọng tới nền kinh tế thế giới. Hải quân Iran đã bắt đầu phong tỏa eo biển Hormuz. Theo IAEA, gần 20% tiêu thụ dầu mỏ thế giới, tương đương 20 triệu thùng/ngày và hơn 30% nguồn cung cấp khí hóa lỏng (LPG) đi qua eo biển chiến lược này.

Việc đóng cửa eo biển Hormuz gây ra một cú sốc dầu mỏ ngay lập tức, giá dầu Brent tăng vọt lên 82,37 USD/thùng, mức cao nhất kể từ tháng 1/2025 và nếu chiến sự kéo dài, giá dầu có thể còn tăng lên 150 USD/thùng.

Việc Công ty năng lượng nhà nước Qatar QatarEnergy ngừng sản xuất khí hóa lỏng và một trong những nhà máy lọc dầu lớn nhất Trung Đông, Saudi Aramco ở Ras Tanur của Saudi Arabia ngừng hoạt động một phần sau cuộc tấn công của Iran, Houthi phong tỏa đường hàng hải ở Biển Đỏ... sẽ còn đưa giá năng lượng và hàng hóa tăng hơn nữa, dẫn đến lạm phát và sụp đổ của thị trường tài chính toàn cầu.

Sự kháng cự quyết liệt của Iran

Cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran đang gây ra hậu quả nặng nề không thể lường trước được, không chỉ cho khu vực nói riêng và thế giới nói chung, mà còn cho chính hai đồng minh này. Tehran đã tuyên bố khởi động Chiến dịch "True Promise 4" để đáp trả cuộc tấn công của Mỹ-Israel và đáp trả cho việc sát hại Giáo chủ Ali Khamenei.

Lãnh thổ Israel và 27 căn cứ quân sự của Mỹ ở Qatar, Kuwait, Jordan, Bahrain và UAE, tàu sân bay USS Abraham Lincoln của Mỹ phải hứng chịu hàng loạt tên lửa và máy bay không người lái UAV của Iran.

Các lực lượng trong "Trục kháng chiến" gồm Hezbollah, Houthi, Hamas và nhiều tổ chức Hồi giáo khác tuyên bố sát cánh cùng Iran. Cuộc chiến không còn trong phạm vi giữa Mỹ, Israel và Iran mà đã mở rộng ra toàn bộ khu vực, đẩy Trung Đông vốn đã hết sức căng thẳng vào vòng xoáy bạo lực mới.

Về quân sự, quân đội Iran được xếp hạng thứ 16 trên thế giới là một trong các quân đội mạnh nhất Trung Đông. Theo đánh giá của Cơ quan tình báo quốc gia Mỹ (CIA), Iran có kho dự trữ tên lửa đạn đạo lớn nhất ở Trung Đông, với các loại tên lửa có tầm bắn lên tới 2.000 km.

Dựa trên dữ liệu của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) kho vũ khí khổng lồ này bao gồm nhiều tên lửa tầm xa có khả năng bắn tới Israel và gây ra mối đe dọa thực sự cho nhà nước Do Thái. Trong số các tên lửa hiện đại nhất là: "Sajeel" có tầm bắn 2.000 km, "Kadr" có tầm bắn 2.000 km, "Khoramshahr" có tầm bắn 2.000 km, "Amad" có tầm bắn 1.700 km, "Shahab 3" có tầm bắn 1.300 km và tên lửa "Huiza" có tầm bắn 1350 km.

Các chuyên gia quân sự cho biết Iran sở hữu tên lửa siêu thanh "Khurramshahr-4", có khả năng bắn trúng mục tiêu ở cách xa 2.000 km chỉ trong 12 phút, khiến nó trở thành một mối đe dọa tiềm tàng đối với hệ thống phòng thủ tên lửa "Vòm sắt" của Israel, rất khó có thể đánh chặn.

Trong khi đó, cựu sỹ quan tình báo Thủy quân Lục chiến Mỹ cho rằng, với nguồn cung cấp đạn dược hạn chế, Mỹ không thể tiến hành các hoạt động quân sự quy mô lớn trong một thời gian dài.

Cơ quan tình báo Mỹ (CIA) cho rằng cái chết của Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei sẽ không dẫn đến sự thay đổi chế độ ở Iran. Ngay sau khi Giáo chủ Ali Khamenei qua đời, một ban lãnh đạo lâm thời gồm Tổng thống Masoud Pezeshkian, Chánh án Gholamhossein Mohseni Eje, Giáo sĩ Alireza Arafi, Chủ tịch Ủy ban an ninh quốc gia Ali Larijani đã được thành lập điều hành đất nước và tuyên bố tuyệt đối trung thành với đường lối của Giáo chủ.

Vấn đề hạt nhân Iran và các bất đồng giữa Iran, Mỹ và Israel chỉ có thể giải quyết bằng thương lượng hoà bình. Các bên cần ngừng bắn ngay, quay trở lại bàn đàm phán, tiếp tục các nỗ lực ngoại giao để đạt được thỏa thuận, đảm bảo được lợi ích chính đáng của tất cả các bên liên quan.