Khơi nguồn sáng tạo, không để di sản đứng ngoài cuộc

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành nội dung phiên thảo luận. (Nguồn: Quốc hội)

Ngày 10/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa.

Quan tâm đến việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển công nghiệp văn hóa, các đại biểu Quốc hội đề nghị hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản, nghệ nhân dân gian; có chính sách hỗ trợ sáng tạo, truyền nghề và xác định rõ ranh giới giữa tự do sáng tạo với hành vi làm sai lệch bản sắc văn hóa dân tộc.

Bảo đảm quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản

Góp ý về dự thảo Luật, đại biểu Châu Quỳnh Dao, đoàn ĐBQH tỉnh An Giang bày tỏ băn khoăn khi dự thảo chưa thiết lập đầy đủ cơ chế bảo vệ cộng đồng chủ thể di sản và nghệ nhân dân gian, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo đại biểu, khoản 3 Điều 26 về Sàn giao dịch mới yêu cầu người đưa sản phẩm lên sàn cung cấp thông tin về nguồn gốc, chưa có cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích, cũng như nguyên tắc đồng thuận tự nguyện, báo trước theo chuẩn mực quốc tế.

“Nếu không có những ràng buộc cụ thể, doanh nghiệp có thể sử dụng tên gọi các di sản như Điệu xòe Thái, dân ca Khmer để đưa sản phẩm vào giao dịch thương mại mà chưa có cơ chế bảo đảm lợi ích cho cộng đồng sở hữu, gìn giữ di sản”, đại biểu Quỳnh Dao nhấn mạnh.

Dẫn chứng thực tiễn, đại biểu cho biết Kinh lá buông của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi, An Giang đang đứng trước nguy cơ thất truyền do thiếu cơ chế sinh kế, truyền dạy; hoa văn Kteh của đồng bào Ê Đê bị sao chép để sản xuất hàng thời trang thương mại, trong khi người phụ nữ trực tiếp dệt thủ công chỉ nhận được khoản công rất thấp. Tại Tây Bắc, tiếng khèn Mông, làn điệu Then cũng bị cắt xén, phối ghép vào các sản phẩm âm nhạc thương mại, làm sai lệch không gian thiêng liêng của di sản.

Đại biểu Châu Quỳnh Dao, đoàn ĐBQH tỉnh An Giang phát biểu. (Nguồn: Quốc hội)

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị luật hóa cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích tại Điều 19 và Điều 26; quy định sản phẩm, quyền tài sản khai thác từ di sản văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số khi đưa lên Sàn giao dịch phải có thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại. Đồng thời, bổ sung vào Điều 7 các hành vi bị nghiêm cấm như tự ý khai thác thương mại, làm sai lệch hoặc sử dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) để sao chép trái phép di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống khi chưa có sự đồng thuận của cộng đồng chủ thể.

Đại biểu Châu Quỳnh Dao cũng đề nghị đưa tiêu chí tôn trọng bản quyền văn hóa và có thỏa thuận chia sẻ lợi ích với cộng đồng thành tiêu chí bắt buộc khi đánh giá sản phẩm mang bản sắc Việt Nam, thay vì chỉ quy định ở mức 10/100 điểm như dự thảo.

Cùng quan tâm đến việc bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa cho rằng, theo tinh thần Nghị quyết số 33 và Nghị quyết số 80, văn hóa các dân tộc thiểu số là bộ phận không thể tách rời, là tài sản vô giá của nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng, đồng thời là nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quan trọng cho phát triển bền vững. Tuy nhiên, dự thảo Luật vẫn chưa có cơ chế đầy đủ để đồng bào dân tộc thiểu số thực sự trở thành chủ thể sáng tạo và được hưởng lợi bình đẳng từ tài sản trí tuệ do chính cộng đồng gìn giữ, trao truyền.

Đại biểu Ngọc Linh dẫn chứng: “Nhiều di sản đặc sắc đã được UNESCO vinh danh như Nghệ thuật Xòe Thái, truyện thơ Xống chụ xôn xao, trang phục Áo cóm - Khăn Piêu, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, Hát Then Tày - Nùng - Thái và Gốm Chăm Bàu Trúc. Đặc biệt, văn hóa dân tộc Thổ ở Thanh Hóa và Nghệ An với các làn điệu Chậm Đò Ho, lễ hội bốc Mó, điệu Kể đắng, Nhà Táng tâm linh, tri thức thuốc Nam và nghề đan võng gai đang đứng trước nguy cơ mai một. Đáng chú ý, có những người dân tộc Thổ ở độ tuổi 50-60 nhưng chưa từng mặc trang phục truyền thống của dân tộc mình”.

Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa phát biểu. (Nguồn: Quốc hội)

Để văn hóa dân tộc thiểu số không đứng bên lề nền kinh tế sáng tạo, đại biểu đề nghị bổ sung một mục riêng về công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc thiểu số; chuyển tư duy từ bảo trợ, thụ hưởng sang kiến tạo, hợp tác phát triển, khẳng định cộng đồng và nghệ nhân là chủ thể sở hữu, sáng tạo, có quyền tham gia quản lý và thụ hưởng công bằng giá trị kinh tế từ di sản.

Đồng thời, cần thể chế hóa cơ chế đồng thuận tự nguyện, báo trước và chia sẻ lợi ích; quy định việc khai thác thương mại di sản phi vật thể, tri thức truyền thống phải có sự đồng thuận của đại diện cộng đồng và trích tối thiểu 3-5% doanh thu đóng góp cho Quỹ bảo tồn, phát triển văn hóa cộng đồng địa phương.

Đại biểu Ngọc Linh cũng đề nghị thiết kế gói ưu đãi tài chính, thuế riêng cho doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở văn hóa cộng đồng vùng dân tộc thiểu số, miền núi; trong đó có chính sách miễn 100% thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn tiền thuê đất đối với cơ sở sản xuất thủ công mỹ nghệ, gốm cổ, dệt đan truyền thống; xây dựng quỹ vốn mồi chấp nhận rủi ro để hỗ trợ thanh niên dân tộc thiểu số khởi nghiệp sáng tạo tại bản làng. Bên cạnh đó, cần hình thành các tổ hợp sáng tạo, hệ sinh thái bản làng gắn với đặc trưng tộc người tại những địa bàn trọng điểm có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống.

Gắn phát triển công nghiệp văn hóa với gìn giữ và truyền dạy di sản

Cùng ý kiến về yêu cầu bảo đảm lợi ích cho cộng đồng chủ thể di sản, đại biểu Phan Thị Thùy Linh, đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa đề nghị hoàn thiện căn cứ xét hỗ trợ đối với sản phẩm đang trong giai đoạn thử nghiệm; đồng thời cụ thể hóa cơ chế đầu tư trở lại cho hoạt động truyền nghề, bảo đảm người sáng tạo có điều kiện phát triển sản phẩm và cộng đồng có nguồn lực duy trì, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Đối với Điều 21 dự thảo Luật, đại biểu ghi nhận việc mở rộng chính sách hỗ trợ từ truyền dạy, bồi dưỡng đến thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm có bản sắc văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, cần làm rõ căn cứ xét hỗ trợ đối với những sản phẩm chưa hoàn chỉnh, đang trong quá trình sáng tạo.

Dẫn ví dụ một doanh nghiệp nhỏ muốn đưa tranh Đông Hồ lên màn ảnh thông qua phim hoạt hình, đại biểu cho biết, dù đã có kịch bản và những nét vẽ đầu tiên, nhóm sáng tạo vẫn cần được hỗ trợ đào tạo kỹ thuật hoạt hình để chuyển tải nét đặc trưng của tranh Đông Hồ thành tác phẩm đến với công chúng. Trong khi đó, khoản 2 Điều 22 quy định việc đề nghị đánh giá mức độ bản sắc là tự nguyện, trừ trường hợp bản sắc là điều kiện để hưởng hỗ trợ.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh, đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa phát biểu. (Nguồn: Quốc hội)

“Khi tác phẩm còn đang thử nghiệm, thì cơ quan có thẩm quyền, sẽ căn cứ vào tiêu chuẩn nào để xét duyệt hỗ trợ khóa học cho đoàn làm phim nêu trên? Họ sẽ căn cứ vào kịch bản, vào kế hoạch làm phim thử, hay phải chờ đến khi có, kết quả đánh giá giá trị, bản sắc của tác phẩm?”, đại biểu Thùy Linh đặt vấn đề.

Từ câu chuyện những thử nghiệm sơn mài tại Trường Mỹ thuật Đông Dương, khi họa sĩ Trần Văn Cẩn vẽ hình chim phượng, phủ sơn son và nghệ nhân Đinh Văn Thành mài lớp sơn phủ để hình chim phượng hiện ra, đại biểu cho rằng bản sắc của sản phẩm có thể tiếp tục được bồi đắp trong quá trình sáng tạo. Do đó, đại biểu kiến nghị bổ sung tại Điều 21 quy định ba căn cứ xét hỗ trợ bồi dưỡng đối với sản phẩm còn đang thử nghiệm, đó là: kỹ năng cần bổ sung, tính khả thi của phương án và cách kiểm chứng kết quả sau khóa học.

Đối với Điều 11 và Điều 28, đại biểu đề nghị làm rõ trách nhiệm đầu tư trở lại cho hoạt động truyền nghề, tạo nguồn lực ổn định để bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

“Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan vào Danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp. Nhờ sự kiên trì truyền dạy của các nghệ nhân, trong đó có nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch tại phường Xoan An Thái, đến năm 2017, khi Hát Xoan được chuyển sang Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Phú Thọ đã có 62 người kế tục đủ khả năng truyền dạy cho thế hệ sau”, đại biểu Thùy Linh dẫn chứng.

Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị cụ thể hóa cơ chế địa phương đặt hàng truyền nghề theo kế hoạch nhiều năm, hỗ trợ cả người dạy và người học. Kết quả không chỉ được đánh giá qua số lớp đã mở mà còn phải căn cứ vào các bài hát, kỹ thuật người học thực sự làm chủ và được chính cộng đồng phường hát, làng nghề đánh giá.

Đối với các dự án xin hỗ trợ từ ngân sách nhà nước để trực tiếp khai thác thương mại một di sản văn hóa cụ thể, đại biểu đề nghị doanh nghiệp phải nộp thỏa thuận với cộng đồng chủ thể cùng hồ sơ xin hỗ trợ. Thỏa thuận cần xác định rõ phạm vi, hình thức khai thác, người đại diện do cộng đồng lựa chọn; đồng thời quy định cụ thể cách tính phần doanh thu dành cho truyền nghề, người nhận và mục đích sử dụng để cộng đồng có thể giám sát.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận. (Nguồn: Quốc hội)

Xác định rõ ranh giới giữa tự do sáng tạo và hành vi xuyên tạc lịch sử, bóp méo bản sắc văn hóa

Bên cạnh yêu cầu bảo vệ quyền lợi cộng đồng và gìn giữ di sản, đại biểu Phạm Anh Tuấn, đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình bày tỏ nhất trí cao với dự thảo Luật khi đã có sự chuyển dịch căn bản về tư duy, xác định văn hóa là ngành kinh tế mũi nhọn trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa sáng tạo văn hóa, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, theo đại biểu, cần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tự do sáng tạo và yêu cầu bảo vệ các giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc.

“Làm thế nào để giải phóng tối đa sức sáng tạo nhưng vẫn giữ vững ranh giới, ngăn ngừa nguy cơ xuyên tạc lịch sử, làm méo mó bản sắc dân tộc trong cơ chế thị trường. Nếu quản lý quá chặt sẽ bóp nghẹt sáng tạo, khiến sản phẩm trong nước thiếu đột phá; ngược lại, nếu buông lỏng để thị trường tự điều tiết có thể dẫn đến thương mại hóa, bóp méo lịch sử, ảnh hưởng đến an ninh tư tưởng và lòng tự tôn dân tộc”, đại biểu nêu rõ.

Từ yêu cầu đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 7 quy định nghiêm cấm lợi dụng hoạt động công nghiệp văn hóa để xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận truyền thống cách mạng, xúc phạm biểu tượng quốc gia, làm méo mó di sản văn hóa cốt lõi.

Đồng thời, cần phân định rõ giữa hư cấu nghệ thuật và hành vi cố ý xuyên tạc; bổ sung vào khoản 4 Điều 2 nguyên tắc bảo đảm quyền hư cấu nghệ thuật trong khai thác, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa nhưng không được làm sai lệch bản chất sự kiện lịch sử, công trạng tiền nhân, bôi nhọ anh hùng dân tộc, dung tục hóa lễ nghi hoặc xâm phạm chủ quyền lãnh thổ.

Theo đại biểu, tại Điều 23, cần quy định Hội đồng chuyên gia đánh giá sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm có thành phần liên ngành, gồm đại diện cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu lịch sử, chuyên gia văn hóa độc lập và chuyên gia sáng tạo nghệ thuật, bảo đảm thẩm định khách quan, khoa học, tôn trọng quyền sáng tạo, tránh áp đặt hành chính một chiều.

Đối với các chính sách ưu đãi tại Điều 30 và Thẻ văn hóa quốc gia tại Điều 28, đại biểu đề nghị luật hóa nguyên tắc sàng lọc, sử dụng chính sách tài chính làm công cụ điều tiết thị trường, chú trọng ưu tiên nguồn lực cao nhất cho các dự án trân trọng giá trị văn hóa truyền thống, có cố vấn khoa học nghiêm túc, kết hợp hài hòa giữa lịch sử và sáng tạo đương đại. Qua đó, khuyến khích doanh nghiệp nâng cao trách nhiệm, chủ động tham vấn chuyên gia lịch sử ngay từ khâu xây dựng ý tưởng, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa bền vững.