Liệu Syria có lặp lại lịch sử của Afghanistan?

Thủ lĩnh phe đối lập Abu Mohammad al-Jolani phát biểu với những người ủng hộ tại Damascus. (Nguồn: Getty Images)

Điều gì đã dẫn tới cơn địa chấn này ở Trung Đông? Câu chuyện được bắt đầu vào ngày 27/11, khi lực lượng Hayat Tahrir al-Sham do Thủ lĩnh Abu Mohammad al-Jolani lãnh đạo bắt đầu cuộc tấn công từ tỉnh Idlib. Đến ngày 8/12, họ đã chiếm được thủ đô Damascus. Tổng thống Bashar al-Assad tuyên bố chuyển giao quyền lực cho lực lượng Hayat Tahrir al-Sham, rời khỏi Syria và được cho là đang ở Nga. Nhà bình luận chính trị của hãng Kazinform (Kazakhstan) đã đưa ra một số nhận định về nguyên nhân tại sao một chế độ cứng rắn do một nhà lãnh đạo rất quyết đoán đứng đầu, lại sụp đổ nhanh chóng như vậy.

Sự sụp đổ nhanh chóng

Rõ ràng, sự sụp đổ của một chế độ đã kéo dài trong suốt cuộc nội chiến ở Syria kể từ năm 2011 không thể không gây bất ngờ. Vì vậy, câu hỏi mấu chốt khiến mọi người lo lắng hiện nay là chuyện gì đã xảy ra chỉ trong vòng 11 ngày?

Có rất nhiều lý do để lý giải việc này, một trong số đó cho rằng do Nga đang có xung đột với Ukraine và do đó không thể cung cấp hỗ trợ quân sự cho chính quyền Syria. Thêm nữa, do tác động của cuộc xung đột ở Ukraine, Thổ Nhĩ Kỳ đã đóng cửa eo biển Bosphorus và Dardanelles đối với các tàu quân sự của Nga. Vì thế, ngay cả khi Moscow quyết định gửi quân tới Syria thì cũng sẽ không thành công. Từ sau năm 2010, tàu Nga đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp hàng hóa cho Syria. Nhưng kể từ tháng 2/2022, chúng bị chặn ở Biển Đen.

Sự kiện quan trọng thứ hai là sức mạnh của Hezbollah ở Lebanon đã suy giảm trong cuộc đối đầu với Israel. Phong trào người Shiite ở Lebanon là nhân tố quan trọng nhất hỗ trợ cho quân đội của Tổng thống Assad trong suốt cuộc chiến ở Syria. Mặc dù, có vẻ như việc ký kết thỏa thuận hòa bình giữa Lebanon, Israel và Hezbollah vào ngày 26/11 lẽ ra đã giải phóng một số lượng đáng kể các chiến binh khỏi tổ chức này.

Về mặt lý thuyết, lực lượng này có thể được sử dụng để bảo vệ Tổng thống Assad. Nhưng điều này đã không xảy ra. Cái chết của nhiều nhân vật chủ chốt của Hezbollah, trong đó có thủ lĩnh Hassan Nasrallah, cũng đóng một vai trò nào đó. Thêm nữa, với việc hàng trăm chỉ huy cấp trung của Hezbollah đã thiệt mạng hoặc bị thương trong chiến dịch cài bom vào máy nhắn tin của phía Israel gần đây cũng được cho là có liên quan tới sự sụp đổ nhanh chóng này của chính quyền Tổng thống Assad.

Tuy nhiên, nguyên nhân chính dẫn đến sự thụ động của Hezbollah rất có thể là do những thay đổi quan trọng trong chính sách của Iran. Tehran thực sự đã từ bỏ các kế hoạch trước đây liên quan đến Israel khi nước này không ủng hộ Hezbollah và ở một mức độ nào đó là người Palestine và lực lượng Hamas.

Tất cả các tổ chức này đều thuộc các nhóm ủy nhiệm thân Iran, cùng với các tổ chức của người Shiite ở Iraq và Yemen, và là một phần của “Trục kháng chiến”. Trong những năm gần đây, Iran đã tích cực hỗ trợ họ cả tiền bạc và vũ khí. Tất cả những điều này đều nhằm mục đích chống lại Israel, được thực hiện bởi Al-Quds (Jerusalem) thuộc Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo của Iran.

Iran hiện cũng được cho là không còn nhu cầu chi tiền và nguồn lực cho tất cả các nhóm ủy quyền của mình, ít nhất là ở quy mô như trước đây. Và điều này rõ ràng là đã khiến Hezbollah gặp khó khăn.

Người dân Syria ăn mừng tại Quảng trường Umayyad ở thủ đô Damascus vào ngày 8/12. (Nguồn: AFP)

Yếu tố quyết định

Trên thực tế, rất có thể vấn đề tiền bạc là yếu tố then chốt dẫn đến sự sụp đổ của chế độ Tổng thống Assad. Ông phải duy trì một đội quân lớn để bao quát mọi mặt trận tiềm tàng của cuộc chiến này. Ông cần đảm bảo sự hiện diện quân sự ở nhiều thành trì, cũng như duy trì một bộ máy đàn áp hùng mạnh. Ngoài ra, Tổng thống Assad cũng cần phải hỗ trợ cho những người ủng hộ bằng cách dành cho họ những vị trí trong bộ máy chính phủ và chi trả các phúc lợi.

Đồng thời, ông Assad còn mất các địa điểm có nhiều dầu ở khu vực sông Euphrates và gần 7 triệu người trở thành tị nạn cùng với nền kinh tế bị phá hủy bởi cuộc nội chiến. Vì vậy, ông Assad cần phải phụ thuộc vào Iran và Nga về tài chính. Trong khi đó, cả Tehran và Moscow cũng đang gặp khó khăn về tài chính nên không thể giúp ông Assad. Ngoài ra, Iran hiện nay có thể còn cho rằng, không có lợi ích gì khi hỗ trợ Tổng thống Assad nhiều tiền trong khi ông ta lại né tránh không tham gia vào cuộc đối đầu với Israel.

Kết quả là, những cam kết đã làm suy yếu khả năng của Tổng thống Assad. Quân đội bây giờ bao gồm những người lính nghĩa vụ nhận được 15 USD một tháng. Nhưng quan trọng nhất là quân đội không có động lực. Khi cuộc tấn công bắt đầu vào ngày 27/11 từ tỉnh Idlib, lực lượng phòng thủ bắt đầu tan rã. Sự hỗ trợ của Thổ Nhĩ Kỳ cho sự tiến bộ của thành phần quan trọng nhất của chiến tranh hiện đại - máy bay không người lái - cũng đóng một vai trò nào đó. Về mặt lý thuyết, chỉ có Ankara mới có thể cung cấp vũ khí như vậy cho quân nổi dậy.

Đồng thời, các lực lượng chống ông Assad khác trở nên tích cực hơn. Người Kurd tấn công các thành phố ở phía đông, Druze và dân quân địa phương chiếm đóng các tỉnh ở phía nam, và các bộ lạc Ảrập nổi lên từ sa mạc Syria. Đơn giản là Assad không có đủ quân đội đặc biệt được huấn luyện và động viên cho tất cả các lĩnh vực này.

Tất nhiên, câu hỏi đặt ra là mọi thứ đã được phối hợp ở mức độ nào. Ít nhất, kết luận cho thấy rằng toàn bộ cuộc tấn công nhằm mục đích tận dụng thời gian còn lại trước lễ nhậm chức của Tổng thống đắc cử Donald Trump, trong khi người Mỹ chưa sẵn sàng hành động tích cực. Mặc dù các phương tiện truyền thông Ảrập Saudi đưa tin rằng máy bay Mỹ được cho là đã ném bom những người Shiite ở Iraq, những người đã đến giúp đỡ chính quyền Tổng thống Assad.

Mặc dù Tehran tuyên bố ủng hộ Tổng thống Bashar al-Assad và cho biết đang xem xét khả năng hỗ trợ quân sự, nhưng việc này giờ đây đã quá muộn. Trong bối cảnh hiện nay, điều đáng chú ý là tuyên bố ngày 7/12 tại Qatar của đại diện ba nước - những nước bảo lãnh cho thể thức Astana là Iran, Nga và Thổ Nhĩ Kỳ, với sự tham gia của năm nước Ảrập khác là Ai Cập, Jordan, Iraq, Qatar và Saudi Arabia. Họ cho rằng tất cả các bên phải cố gắng tìm ra giải pháp chính trị cho cuộc khủng hoảng. Tuyên bố như vậy có thể được diễn giải theo nhiều hình thức khác nhau, nhưng những người tham gia đã nhất trí rõ ràng về lập trường của họ đối với Syria sau ông Assad, bởi vì vào ngày 7/12, họ có thể đã biết chính xác mọi thứ sẽ kết thúc như thế nào ở Damascus.

Câu hỏi quan trọng hiện nay là điều gì sẽ xảy ra ở Syria khi lực lượng Hayat Tahrir al-Sham, vốn được Mỹ coi là “khủng bố” lên nắm quyền ở Syria. Liệu đây có phải là kịch bản lặp lại giống như đối với lực lượng Taliban ở Afghanistan hay liệu các thế lực bên ngoài, đặc biệt là các nước láng giềng, có thể tránh được viễn cảnh không mong muốn như vậy ở Syria.

Tình hình Syria: 5 quốc gia Arab, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và Iran ra tuyên bố chung, tin trái ngược về quyền kiểm soát thành phố Homs Tuyên bố kêu gọi chấm dứt các hoạt động quân sự ở Syria để khởi động một tiến trình chính trị toàn diện.

NÓNG: Phiến quân Syria vào thủ đô, không vấp phải sự kháng cự của quân đội, tuyên bố Tổng thống Bashar al-Assad đã rời Damascus Theo Reuters, Tổng thống Syria Bashar al-Assad đã rời khỏi Damascus tới một địa điểm không xác định vào ngày 8/12

Phe đối lập chiếm đài truyền hình Syria, ra ‘Tuyên bố số 1’, Mỹ theo dõi chặt chẽ Lực lượng đối lập Syria ngày 8/12 đã chiếm quyền kiểm soát các kênh truyền hình nhà nước để thông báo về sự sụp đổ ...

Tình hình Syria: Lực lượng nổi dậy đặt lệnh giới nghiêm, Nga xác nhận Tổng thống Assad từ chức Ngày 8/12, lực lượng nổi dậy Syria thông báo áp đặt lệnh giới nghiêm tại thủ đô Damascus, bắt đầu từ 16h giờ địa phương ...

Tình hình Syria: Mỹ tiến hành hàng loạt cuộc không kích, tính toán bước tiếp theo; 'Ông trùm' phe đối lập xuất hiện trước công chúng Lãnh đạo của phe đối lập lật đổ Tổng thống Syria Bashar Assad lần đầu xuất hiện trước công chúng thủ đô Damascus, trong khi ...