Tuổi thơ không thể lớn lên cùng bạo hành

Theo TS. Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh, Chủ nhiệm bộ môn Tâm lý học, Đại học RMIT Việt Nam, bảo vệ trẻ em không thể chỉ dừng ở xử lý hậu quả, mà cần một hệ thống phòng ngừa và can thiệp sớm đủ mạnh để không em nhỏ nào bị bỏ lại trong im lặng.

TS. Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh, Chủ nhiệm bộ môn Tâm lý học, Đại học RMIT Việt Nam. (Ảnh NVCC)

Những vết thương kéo dài suốt đời

TS. Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh cho biết não bộ trẻ em trong những năm đầu đời vẫn đang phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là các vùng não liên quan đến điều tiết cảm xúc, kiểm soát hành vi và nhận thức. Trong giai đoạn này, môi trường chăm sóc có ảnh hưởng quyết định đến sự hình thành nhân cách và sức khỏe tâm thần của trẻ.

Khi thường xuyên bị bạo hành hoặc bỏ bê, cơ thể trẻ sẽ phản ứng như trước một mối đe dọa sinh tồn. Các hormone căng thẳng liên tục được tiết ra, khiến trẻ luôn trong trạng thái "chiến đấu", "bỏ chạy" hoặc "đóng băng" để tự bảo vệ mình. Nếu nỗi sợ hãi kéo dài, trẻ sẽ rơi vào tình trạng "căng thẳng độc hại" – dạng căng thẳng có thể làm thay đổi cấu trúc và chức năng não bộ.

Đau đớn hơn, nhiều trường hợp sự đe dọa lại đến từ chính cha mẹ hoặc người thân – những người lẽ ra phải bảo đảm sự an toàn cơ bản cho trẻ. Khi đó, não bộ buộc phải thích nghi bằng cách duy trì trạng thái cảnh giác thường trực ngay trong chính mái nhà của mình.

Những tổn thương âm thầm ấy khiến vùng não kiểm soát phản ứng "chiến đấu hoặc bỏ chạy" phát triển quá mức, trong khi các vùng chịu trách nhiệm điều tiết cảm xúc, tư duy nhận thức và khả năng phán đoán bị kìm hãm. Hệ quả là trẻ khó tập trung, giảm khả năng học tập, phản ứng chậm chạp và gặp khó khăn trong xử lý thông tin hằng ngày.

Các nghiên cứu do Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ công bố cho thấy cả bạo hành và bỏ bê đều có thể dẫn đến chậm phát triển nhận thức nghiêm trọng và thất bại trong học tập kéo dài từ thời thơ ấu đến khi trưởng thành.

Bạo hành thể chất có liên hệ với các hành vi chống đối xã hội và phạm pháp, trong khi bạo hành tinh thần làm gia tăng nguy cơ rối loạn tâm thần nghiêm trọng. Sự bỏ bê kéo dài còn có thể làm suy giảm khả năng xử lý cảm xúc đến tận tuổi trung niên.

Theo các chuyên gia tâm lý, trẻ càng nhỏ tuổi thì mức độ tổn thương càng nghiêm trọng. Những trẻ bị bỏ bê trong bốn năm đầu đời thường có dấu hiệu suy giảm chức năng nhận thức, thậm chí ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất của não bộ.

Tuy nhiên, hậu quả nặng nề nhất của bạo hành không chỉ nằm ở những tổn thương thể chất hay nhận thức, mà là sự đổ vỡ niềm tin. Trẻ em đáng lẽ phải lớn lên với cảm giác rằng thế giới này an toàn, người lớn có thể tin cậy và bản thân mình xứng đáng được yêu thương. Nhưng với những đứa trẻ bị bạo hành, điều các em học được lại là sợ hãi, bất an và cô độc.

TS. Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh nhấn mạnh, những trải nghiệm tiêu cực trong thời thơ ấu có thể theo con người suốt cuộc đời nếu không được can thiệp kịp thời. Dù vậy, điều đó không đồng nghĩa mọi hy vọng đều khép lại. Với sự hỗ trợ đúng lúc, trẻ hoàn toàn có khả năng phục hồi và phát triển lành mạnh.

Trách nhiệm của toàn xã hội

Theo thống kê của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội trước đây, mỗi năm Việt Nam ghi nhận hơn 2.000 vụ bạo hành và ngược đãi trẻ em nghiêm trọng, phần lớn xảy ra bởi những người quen biết hoặc được trẻ tin tưởng. Chỉ riêng trong giai đoạn 2020–2021 đã có 120 trẻ em tử vong vì bạo hành thể chất. Những con số này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải xây dựng một hệ thống bảo vệ trẻ em hiệu quả và bền vững hơn.

Bạo hành và bỏ bê lặp đi lặp lại có thể gây ra tổn hại lâu dài lên đời sống cảm xúc và phát triển nhận thức của trẻ. (Nguồn: Pexels)

Đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường hệ thống bảo vệ trẻ em tại Việt Nam, TS. Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh cho rằng một trong những yêu cầu đầu tiên là xây dựng cơ chế báo cáo đáng tin cậy và dễ tiếp cận. Tổng đài bảo vệ trẻ em 111 hiện tiếp nhận khoảng 300.000 cuộc gọi mỗi năm, cho thấy nhu cầu hỗ trợ rất lớn. Tuy nhiên, mức độ nhận biết và niềm tin của người dân vào khả năng phản hồi của hệ thống vẫn chưa đồng đều.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần tăng cường cơ chế báo cáo bắt buộc đối với các nhóm nghề nghiệp thường xuyên tiếp xúc với trẻ em như giáo viên, nhân viên y tế, công tác xã hội hay lực lượng công an. Nhiều quốc gia đã áp dụng quy định này nhằm kịp thời phát hiện các trường hợp nghi ngờ bạo hành, đồng thời bảo vệ pháp lý cho người báo cáo.

Các chuyên gia cũng cho rằng công tác xã hội dựa vào cộng đồng là yếu tố đặc biệt quan trọng. Những gia đình đang rơi vào khủng hoảng cần được hỗ trợ trước khi mọi việc vượt khỏi tầm kiểm soát. Đội ngũ nhân viên công tác xã hội tại địa phương, nếu được đào tạo bài bản và có đủ nguồn lực, có thể nhận diện sớm các gia đình dễ tổn thương để kết nối họ với các dịch vụ hỗ trợ phù hợp.

Ngoài ra, việc phổ biến dịch vụ hỗ trợ sức khỏe tâm thần và kỹ năng làm cha mẹ cũng được xem là giải pháp phòng ngừa thiết yếu. Không ít phụ huynh bạo hành con trong trạng thái căng thẳng, bất lực hoặc mang theo những tổn thương tâm lý chưa được chữa lành. Nhiều người chưa từng được tiếp cận các phương pháp nuôi dạy con không bạo lực nên dễ trút giận lên con trẻ khi không kiểm soát được cảm xúc.

Với những trẻ không còn an toàn khi sống cùng gia đình, hệ thống chăm sóc thay thế cũng cần được đầu tư đầy đủ, giám sát chặt chẽ và đặt lợi ích của trẻ lên trên các yếu tố hành chính.

Song song với đó, giáo dục quyền trẻ em từ sớm cần được chú trọng hơn trong nhà trường và cộng đồng. Trẻ cần hiểu rằng cơ thể mình cần được tôn trọng, rằng có những hành vi của người lớn là sai trái và luôn có những người đáng tin cậy để tìm kiếm sự giúp đỡ.

Nhìn ra thế giới

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những mô hình bảo vệ trẻ em hiệu quả đều đặt trọng tâm vào phòng ngừa và can thiệp sớm.

TS. Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh cho biết tại các quốc gia Bắc Âu như Na Uy, Thụy Điển hay Phần Lan, hệ thống phúc lợi trẻ em được xây dựng dựa trên triết lý hỗ trợ gia đình trước khi tổn hại xảy ra. Khoảng 80% trẻ em trong hệ thống phúc lợi của Na Uy nhận được các dịch vụ hỗ trợ thay vì chỉ bị điều tra hoặc tách khỏi gia đình.

Trong khi đó, các quốc gia như Anh, Australia và Canada đều áp dụng cơ chế báo cáo bắt buộc đi kèm các dịch vụ hỗ trợ thực chất cho gia đình gặp khó khăn.

Một điểm chung của các hệ thống hiệu quả là sự phối hợp liên ngành giữa y tế, giáo dục, công tác xã hội, công an và cộng đồng để bảo đảm không trẻ em nào bị bỏ lại phía sau.

Bảo vệ trẻ em đạt hiệu quả nhất khi được xem là trách nhiệm của toàn xã hội thay vì là vấn đề riêng tư của từng gia đình. (Nguồn: Pexels)

Theo TS. Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh, bài học lớn nhất từ các quốc gia này là bảo vệ trẻ em phải được nhìn nhận như trách nhiệm chung của toàn xã hội, chứ không chỉ là chuyện riêng của từng gia đình.

Một xã hội an toàn cho trẻ em là nơi hàng xóm sẵn sàng lên tiếng khi phát hiện dấu hiệu bất thường; nơi cha mẹ gặp khó khăn có thể tìm kiếm hỗ trợ mà không cảm thấy xấu hổ; nơi nhân viên công tác xã hội có đủ nguồn lực để hành động và nơi trẻ em lớn lên với niềm tin rằng sự an toàn của các em luôn được cộng đồng bảo vệ.

"Không thể quay lại quá khứ trước khi vết sẹo thành hình đối với những trẻ đã bị tổn thương, nhưng ngay lúc này đây, tại mọi tỉnh thành trên khắp Việt Nam, vẫn còn những đứa trẻ đang trong hoàn cảnh ngặt nghèo mà chúng ta có thể tương trợ kịp thời. Đó là nhiệm vụ chúng ta cần làm trong thời gian tới", TS. Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh nhấn mạnh.